Batsa

BATSA (Gürcüce: ბაცა; okunuşu: “batsa”), tarihsel Klarceti bölgesindeki yerleşmelerden biridir. Bugün Artvin ilinin Ardanuç ilçesinde yer alır. Adı 1925 yılında Yolüstü olarak değiştirilmiştir.

Batsa, Ardanuç’un kuzeyinde yer alır. Bu kasabaya 7 km uzaklıktadır. Çevresinde Bica (Tütünlü), Haveti (Boyalı), Matsalaheti (Naldöken), Ança (İncilli) ve Opiçala (Gökçe) adlı köyler bulunmaktadır.

KÖYÜN ADI
Köyün bilinen en eski adı Batsa’dır. Gürcüceden gelen bu yer adı Türkçeye Basa  (باصە)  olarak girmiştir (1:114). 93 Harbi’nde (1877-1878) Klarceti bölgesini ele geçiren Ruslar köyün adını Gürcücesine uygun biçimde Batsa (Баца) olarak kaydetmiştir (2). Rus idaresi sırasında, 1904 yılında Klarceti ve Şavşeti bölgelerini gezen kültür tarihçisi Niko Mari de köyü Batsa (ბაცა) olarak not etmiştir (3:277).

Batsa’nın anlamına ilişkin belli başlı kaynaklarda bilgi yer almamıştır. Bununla birlikte, Ardanuç ilçesini Soğanlı köyünde Batsa (ბაცა), Şavşat ilçesinin Hanlı köyünde Batsanaturi (ბაცანათური) adını taşıyan mevki adlarının bulunması, Batsa / Basa’ın Klarceti bölgesindeki tek yer adı olmadığını göstermektedir (4:182, 193). Öte yandan Gürcistan’ın Duşeti bölgesinde Batsaligo (ბაცალიგო) adında bir köyün varlığı da Batsa ve bu kökten türeyen yer adlarına Gürcü coğrafyasında rastlandığına işaret etmektedir.

Eski adı Batsa / Basa olan Yolüstü köyünün genel görünümü.

DMOGRAFİ
Batsa köyünün en erken döneme ait nüfusu 1574 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı tahrir defterine dayanır. Bu defterdeki kayda göre Batsa’da 65 hane yaşıyordu. Nüfusun tamamı Hristiyan olarak kaydedilmiştir. Her hanenin ortalama 5 kişiden oluştuğu kabul edilirse, köyün nüfusunun 325 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. O dönem için Batsa’nın büyük bir köy olduğu söylenebilir. Nitekim Batsa, 1574 yılı tespitine göre Klarceti,Tanzoti ve Anakerti‘den sonra nüfus açısından Ardanuç bölgesinin en büyük dördüncü köyüydü. Yaklaşık 20 yıl sonra, 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Liva-i Ardanuç adlı Osmanlı tahrir defterine göre Batsa’da hane sayısı 26’ya düşmüştür. 20 hane Hristiyan ve 6 hane de Müslüman olarak kaydedilmiştir. Osmanlı idaresinin köylüleri Müslümanlaştırmaya başlaması üzerine 39 hane köyden göç etmiş olabilir (5:34-35).

Osmanlıların ilk modern nüfus sayımı olan 1835 yılı tespitine göre Bats’da 41 hanede 86 erkek yaşıyordu. Osmanlı idaresi geleneksel olarak sadece erkek nüfusu tespit ediyordu. Bundan dolayı Batsa’nın toplam nüfusunu bulmak için bir o kadar da kadın nüfusu eklemek gerekir. Bunun sonucunda köyün nüfusunun 172 kişiden oluştuğu ortaya çıkar (5:38).

Üç yüz yılı aşkın bir süre Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonra, 93 Harbi’nde (1877-1878) köyü ele geçiren Rusların 1886 yılındaki tespitine göre Batsa’da tamamı “Türk” olarak kaydedilmiş olan 229 kişi yaşıyordu (2). Bu tespit, Osmanlı döneminde Batsa’nın demografik yapısının değişmiş olduğunu göstermektedir. 16. yüzyılın sonlarında Türklerin Hıristiyan olmadığından hareketle, bu dönemde Batsa’daki nüfusun Türklerin dışında bir halk olduğu, bölgenin tarihsel Gürcü yerleşmesi olması dolayısıyla da bu nüfusun Gürcülerden oluştuğu söylenebilir. Bundan dolayı “Türk” olarak kaydedilmiş nüfusun Müslümanlaşmış ve asimile olmuş Gürcüler olması olasılığı vardır.

1921’de köyün yeniden Türkiye’ye bırakılmasından bir yıl sonra, 1922 nüfus cetveline göre Batsa’nın nüfusu, 59’i erkek ve 55’i kadın olmak üzere, 36 hanede yaşayan 114 kişiden oluşuyordu (6). 1886 yılı nüfusuyla kıyaslandığında, Rus idaresi sırasında köyün yarı yarıya boşaldığı görülmektedir. Daha sonra köyün nüfusu yeniden artmış, 1935 yılında 193 kişiye ulaşmıştır (7:394). Günümüzde köyde yaklaşık 220 kişi yaşamaktadır.

TARİHÇE
Batsa’nın eski tarihine ilişkin belli başlı kaynaklarda bilgi mevcut değildir. Bununla birlikte, köyün 1574 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı tahrir defterinde yer alması, buranın eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Osmanlılar köyü 16. yüzyılın ilk yarısında Gürcülerden ele geçirdi. Bundan dolayı bölgeyi kapsayan idari birim Gürcistan vilayeti olarak adlandırıldı. Bu deftere göre Batsa, Ardanuç livasının Ardanuç nahiyesinde yer alıyordu.

Basa, üç yüzü yılı aşkın bir süre Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonra, 93 Harbi’nde (1877-1878) Rusların eline geçti. Rus idaresinde köy Artvin sancağının (okrug) Ardanuç kazasında (uçastok) yer alıyordu. Bu kazaya bağlı Bica nahiyesinin (сельское общество: kırsal topluluk) köylerinden biriydi (2). Rus idaresi sırasında Şavşeti ve Klarceti bölgelerini dolaşan Niko Mari, Batsa köyü üzerine şunları yazmıştır: “Ardanuç’tan çıktığımızda önce, oldukça geniş sınırlara sahip olan Batsa’ya vardık. Tam bir saat sonra bir hana ulaştığımızda, biz hâlâ Batsa topraklarında bulunuyorduk. Bu taraftan Batsa köyü Ança’yla sınırdır” (3:277).

Batsa, I. Dünya Savaşı’ın sonlarında Rus ordusunun bölgeden çekilmesinden sonra, bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgali sırasında (15 Şubat-17 Mart 1921) Ankara Hükümeti’nin verdiği ültimatom üzerine Gürcü askerleri bölgeden çekildi ve Batsa Türkiye’ye katıldı. 16 Mart 1921’de, Ankara Hükümeti ile Sovyet Rusya arasında imzalanan Moskova Antlaşması’yla köy Türkiye’ye bırakıldı (8:II.41).

Batsa, Türkiye’ye bırakıldıktan bir yıl sonra, 1922 yılında Artvin livasının (sonra vilayet) Ardanuç nahiyesine bağlı bir köy olarak kaydedilmiştir (6). 1935 yılında ise, Çoruh vilayetinin (sonradan Artvin vilayeti) Artvin kazasına bağlı Ardanuç nahiyesinin bir köyü olarak geçer (7:394).

Batsa / Basa’nın adı 1925 yılında Yolüstü olarak değiştirildi. Buna rağmen geç tarihe kadar resmî kayıtlarda yeni adının yanında eski adı da “Yolüstü (Basa)” biçiminde kullanıldı (9). Basa adı halk arasında bugün de kullanılmaktadır.

KAYNAKÇA:
1. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, 1927.
2. ^ “Ardanuç kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
3. ^ Niko Marr, Şavşeti ve Klarceti Gezi Günlükleri (Gürcüce), Batum, 2015 (Birinci basım: 1911, Petersburg, Rusça).
4. ^ 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016.
5. ^ Klarceti (Gürcüce), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Şota Mamuladze, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Cemal Karalidze, Batum, 2016.
6. ^ Nurşen Gök, “Artvin Livası’nın Anavatan’a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 41, Mayıs 2008, s. 89-104.
7. ^ 1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937.
8. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt.
9. 1980 Genel Nüfus Sayım, Ankara, 1981. 

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com ile oluşturun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close