Urta

URTA (Gürcüce: ურთა; translit.: “urta”), Tao-Klarceti’nin bir parçası olan tarihsel Çrdili bölgesindeki yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Ardahan iline bağlı Çıldır ilçesinde yer alır ve adı Gölbelen olarak değiştirilmiştir. 

KÖYÜN ADI
Köyün bilinen en eski adı Urta’dır. Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli Urta’nın iki dağın arasında yer aldığını, bu adın Ormta’nın (ორმთა; ”iki dağ”) bozulmuş biçimi olabileceğini yazar.[1] Bununla birlikte Gürcistan’da bugün de Urta adını taşıyan dağ ve köyler vardır. Osmanlılar 16. yüzyılın ikinci yarısında bölgeyi ele geçirdiklerinde de köy Urta adını taşıyordu. Nitekim Gürcistan’dan ele geçirilmiş toprakların en erken tahrirlerinden biri olan 1595 tarihli Defter-i Mufassal Vilayet-i Gürcistan ile daha geç tarihli Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır‘da köyün adı Urta (اورته) olarak kaydedilmiştir.[2-3]1928 tarihli Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları adlı Osmanlıca yayında köyün adı Urta (اورطه) biçiminde yazılmıştır.[4] Urta’nın adı bir süre önce değiştirildiği için 1968 yılında basılan Köylerimiz adlı devlet yanında köyün eski adı olarak Urta, yeni adı olarak da Gölbelen yer alır.[5]

Urla’nın 1 km güneydoğusunda bulunan kalenin kalıntıları. Fotoğraf: Buba Kudava,  Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), 2018, Tiflis.

TARİHÇE
 Urta, Tao-Klarceti’nin bir parçası olan tarihsel Çrdili (Çıldır) bölgesinin sınırları içinde yer alır. Köyde yer alan kale kalıntıları ve 10. yüzyıldan kalma kilise kalıntısı, Urta’nın eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir.[6] Urta erken ortaçağda Gürcü Krallığı, geç ortaçağda Gürcü prensliği Samtshe-Saatabago sınırları içinde yer aldı. 16. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlılar, Gürcü atabeglerini yenilgiye uğratıp Urta’nın da içinde yer aldığı Samtshe-Saatabago topraklarını ele geçirdiler. Gürcilerden ele geçirilmiş toprakların en erken tahrirlerinden biri olan 1595 tarihli Defter-i Mufassal Vilayet-i Gürcistan’a göre Urta, Çıldır livasına bağlı Canbaz nahiyesinde bir köydü.[7] Çıldır Gölü’nün batısında ve göl kıyısında yer alan Urta, o dönem için büyükçe bir köydü ve köyde 45 hane yaşıyordu.[8] 1694-1732 Osmanlı tahriri Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır‘da da Urta olarak kaydedilmiş olan köy aynı idari statüye sahipti. Osmanlı döneminde Urta, Çıldır Eyaleti sınırları içinde keten tarımı yapılan yerlerden biriydi.[9]

Uzun süre Osmanlı yönetimi altında kalan Urta, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Rusya İmparatorluğu’nun eline geçti. Rus kayıtlarına göre Urta’nın nüfusu 1878’de 366, 1886’da 247 kişiden oluşuyordu.[10-11] Rus kayıtlarında 247 kişinin 16’sı Türk, 231’i Karapapak olarak geçmektedir. Urta’nın nüfusunun 1878-1886 arasında azalması 93 Harbi’nin ardından gerçekleşen göçle ilişkili olabilir.

Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından Urta bağımsız Gürcistan sınırları içinde yer aldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgali sırasında Ankara Hükümeti tarafından fiilen yeniden Türkiye’ye katıldı.[12] Ekim 1921’de imzalanan Kars Antlaşması’yla Urta’nın da içinde yer aldığı Ardahan ve Artvin bölgeleri Türkiye’ye bırakıldı.

Urta adı “yabancı kökten geldiği” gerekçesiyle Gölbelen olarak değiştirilmiştir.[13]

Bugün cami olarak kullanılan Urta Kilisesi’nin içinden bir görünüm. Fotoğraf: Buba Kudava,  Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), 2018, Tiflis.

TARİHSEL YAPILAR
Urta’daki en önemli kalıntı 10. yüzyılda inşa edilmiş olan üç nefli bazilikadır. Köy kilisesi olarak inşa edilmiş olan Urta Kilisesi, bugün cami olarak kullanılmaktadır. Bundan dolayı büyük ölçüde korunmuş olan kilisenin dışarıdan cami görünümü verilmiş ve içi boyanmıştır.[14] Düzgün kesme taşlardan inşa edilen kilise camiye çevrilirken batı yönündeki giriş kapısı kapatılmış ve kuzeyde yeni bir kapı açılmıştır. Özgün biçimi bozulmuş olan bazilikanın güney duvarına mihrap, batı tarafına da ahşap bir minber eklenmiştir.

Urta’da kilise dışında iki kale kalıntısı vardır. Bunlardan biri köyün merkezinin 1 km güneydoğusunda yer alır ve harç kullanılmadan inşa edilmiş olan kale 50 × 30 m ebatlarındadır. 2.020 metre yükseklikte yer alan kaleden geriye sadece yıkıntılar kalmıştır. Diğer kale (51 × 40 m) ise, köyün merkezinin 1,2 km güneybatısında yer alır. 2.260 metre yükseklikte kayalık bir tepede bulunan bu ikinci kale de harç kullanılmadan inşa edilmiştir. Büyük ölçüde yıkılmış olan kale günümüzde ahır olarak kullanılmaktadır.[15]

Kaynakça:
1. ^ Konstantine Martvileli, “Ardahan Bölgesinde”, Sakartvelo gazetesi, 4 Ekim 1917, sayı. 217.
2. ^ Defter-i Mufassal Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1947, 1. cilt, s. 263.
3. ^ Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır 1694-1732 (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Tsisana Abuladze, Tiflis, 1979, s. 316.
4. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 763.
5. ^ Köylerimiz, (Yayımlayan) İçişleri Bakanlığı, Ankara, 1968, s. 774.
6. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 215, 393.
7. ^ Defter-i Mufassal Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1947, 1. cilt, s. 263.
8. ^ Defter-i Mufassal Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941, 2. cilt, s. 381.
9. ^ Doğukan Özcan, “XVI. Yüzyılda Çıldır, Posof ve Büyük Ardahan Sancaklarında Zeyrek Tarımı”. Erişim tarihi: 24 Aralık 2019.
10. ^ Defter-i Mufassal Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941, 2. cilt, s. 381.
11. ^ “Çıldır Bölgesi” (Rusça). Erişim tarihi: 24 Aralık 2019.
12. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt, s. 41.
13. ^ Köylerimiz, (Yayımlayan) İçişleri Bakanlığı, Ankara, 1968, s. 774.
14. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 215.
15. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 393.

Not: Bu yazı ႧႤႧႰႨ ႾႠႰႨ tarafından Vikipedi için kaleme alınmıştır.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close