Dadaşeni

DADAŞENİ (Gürcüce: დადაშენი; translit.: “dadaşeni”), Tao-Klarceti’nin tarihsel Kola bölgesinde yer alan yerleşim yerlerinden biridir. Günümüzde Ardahan iline bağlı Göle ilçesinde yer alır. Dedaşeni (Gürcüce: დედაშენი) olarak da bilinen köyün adı zamanla Dedeşen’e dönüşmüştür.

KÖYÜN ADI
Bugün Dedeşen adını taşıyan köyün bilinen en eski adı Dadaşeni’dir (დადაშენი). Büyük bir olasılıkla Gürcüce olan bu ad Türkçe’de Dedeşen’e dönüşmüştür. Gürcistan’da bugün de Ahalşeni (ახალშენი), Tamaraşeni (თამარაშენი) gibi “-şeni” (-შენი) ile biten pek çok yer adı vardır. Gürcücede “-şeni” yerleşme, köy anlamına gelir. Tarihsel Kola bölgesinde ayrıca Turkaşeni adını taşıyan yerleşme de vardır.

Köyün çok eskiden itibaren Dadaşeni adını taşıdığı sanılır. Ancak Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği toprakların erken dönemdeki tahriri olan 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan’da Dadaşeni adının geçmemesi dikkat çekicidir.[1] Daha geç tarihli Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır adlı Osmanlı tahrir defterinde de Dadaşeni adına rastlanmaz.[2] Bununla birlikte Ekvtime Takaişvili 1907 yılında gezdiği köy hakkında bilgi verirken Gürcü tarihçi Vahuşti’den Dadaşeni konusunda bir alıntıya yer verir ve Vahuşti köyün adından Dadeşi olarak söz eder. Bu, Osmanlı tahrir defterinde Dadiş (دادیش) ya da Datiş (داتیش) olarak kaydedilen köyün Dadaşeni olduğunu göstermektedir.[3,4] Doksanüç Harbi’nde Osmanlılardan bölgeyi ele geçiren Ruslar ise, 1886 nüfus sayımında köyün adını Dadaşen (Дадашен) olarak kaydetmişlerdir.[5]

TARİHÇE
Tarihsel Kola bölgesindeki yerleşim yerlerinden biri olan Dadaşeni’nin kuruluşu hakkında bilgi yoktur. Bununla birlikte erken ortaçağda piskoposluk merkezi olan Dadaşeni’deki Dadaşeni Kilisesi’nin kuruluş tarihine bakarak köyün en geç 9. yüzyıldan itibaren bir yerleşme olduğu söylenebilir. Dadaşeni bu kilisenin inşa edildiği dönemde Gürcistan Krallığı sınırları içinde yer alıyordu. 11. yüzyılın sonlarında bir süreliğine Büyük Selçukluların hakimiyetine girdi. 13. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Gürcü atabegleri devleti Samtshe-Saatabago’nun (1268-1625) sınırları içinde kaldı. 16. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlıların eline geçti. Osmanlıların eline geçtiğinde Dadaşeni köyü Gürcü Ortodoks Kilisesi’ne bağlı Dadaşeni Piskoposluğu’nun merkeziydi ve bu tarihte piskoposluğun faaliyetleri de son buldu. Çıldır Eyaleti sınırları içinde kalan Dadaşeni geç tarihlerde bu eyaletin Çıldır livasının merkeziydi.

Piskoposluk kilisesi olan Dadaşeni Kilisesi’nin yıkıntıları. Fotoğraf: Buba Kudava,  Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu, 2018, Tiflis.

Uzun süre Osmanlı yönetimi altında kalan Dadaşeni, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Rusya İmparatorluğu’nun eline geçti. Rus idaresinde köy Kars oblastında Ardahan sancağına (okrug) bağlı Göle kazasında (uçastok) yer alıyordu. Rusların 1886 tarihli nüfus sayımına göre köyde 262 kişi yaşıyordu. Bu nüfusun tamamı Türk olarak kaydedilmiştir.[6] Kötün nüfusu sonraki yıllarda artmış, 1896’da 307 ve 1906’da 395 kişiye ulaşmıştır.[7] Birinci Dünya Savaşı sırasında Ardahan bölgesini gezen Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli’nin verdiği bilgiye göre Dadaşeni’de 56 hanede 521 Müslüman Gürcü yaşıyordu. Köyde yarı yıkık durumda bir kilise vardı.[8] Köyde yaşayan nüfusun etnik kökenine ilişkin farklı bilgi verilmesi, Rusların Müslümanları Türk olarak kaydetmiş olmasıyla ilişkili olabilir.

Dadeşeni, Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rusların bölgeden çekilmesinin ardından hukuken, 1918-1921 arasında bağımsız olan Gürcistan sınırları içinde kaldı. 1921’de, Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgali sırasından Ankara Hükümeti tarafından Dadaşeni’nin de içinde yer aldığı bölge önce fiilen, ardından 16 Mart 1921’de Sovyet Rusya’yla imzalanan Moskova Antlaşması’yla Türkiye’ye katıldı.[9]

TARİHSEL YAPILAR
Dadaşeni 10. yüzyılda kurulmuş olan ve Gürcü Kilisesi’ne bağlı Dadaşeni Piskoposluğu’nun merkeziydi. Piskoplosluk kilisesi olan Dadaşeni Kilisesi 9-10. yüzyılda kurulmuştur. Üç nefli ve kubbeli bir bazilika olan kiliseden geriye sadece yıkıntıları kalmıştır.[10] Yıkılmış olan kilisenin taşları köydeki caminin inşasında kullanılmıştır. Bölgeyi gezen Alman botanikçi ve gezgin Karl Koch bu kilisenin 1843 yılında da yıkık olduğunu yazmıştır.[4] Dadaşeni Kilisesi’nin dışında köyde bir köy kilise daha vardır. Köyün merkezinin 3 km kuzeyinde bulunan tek nefli bu kilisenin bir kısmı günümüze ulaşmıştır.[11]

Dadaşeni’deki köy kilisesinin kalıntıları. Fotoğraf: Buba Kudava,  Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu, 2018, Tiflis.

Dadaşeni köyünde ayrıca üç kale bulunmaktadır. Bunlardan biri olan ve köyün kuzey kısmında yer alan 122×60 m ebatlarındaki kale harç kullanılmadan inşa edilmiştir. Piskoposluk kilisenin de bulunduğu tepede yer alan kalenin günümüze kalıntıları ulaşmıştır. Bir başka kale köyün yaylasında bulunur. Moloz taşlardan inşa edilmiş olan kale önemli ölçüde ayaktadır. Köyün merkezinin 600 m güneybatısında, 22×18 m ebatlarında küçük bir kale daha bulunur. Bu kaleden de geriye yıkıntılar kalmıştır.[13]

DADAŞENİ EFSANESİ
Alman gezgin ve botanikçi Karl Koch 1843 yılında Dadaşeni’yi gezmiş ve halka Dadaşeni Kilisesi’nin niçin terk Gürcü tarihçi Ekvtime Takaişvili’nin aktardığına göre, 1843 yılında Dadaşeni’yi gezen Alman gezgin ve botanikçi Karl Koch halka Dadaşeni Kilisesi’nin niçin terk edildiğini sormuş. Halk şöyle bir efsane anlatmış: Gürcistan kralı Artanuci’de yaşıyormuş. Prensten Dadaşeni’de kendisi için bir yazlık saray ve kilise inşa etmesini istemiş. Kral Dadaşeni’ye gelince, saray inşa etmediği için prense sitem etmiş. Prens de göklerin kralının yeryüzü kralından daha yüksekte durduğunu söylemiş. Kral öfkelenmiş ve bu sözleri kendisine söylemeye cesaret eden prensi kilisenin sütununa asmalarını emretmiş. Kralın emrini yerine getirmişler, ama bunu yapmakla kilisenin kutsallığına da leke sürmüşler. İnançlı insanlar bunun ardından kiliseyi terk etmiş, ama burada işlenmiş suç unutulmasın diye kilisenin duvarları ayakta kalmış.[14]

Kaynakça:
1. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt.
2. ^ Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır 1694-1732 (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Tsisana Abuladze, Tiflis, 1979.
3. ^ Ekvtime Takaişvili, 1907 Yılı Kola-Oltisi ve Çangli’de Arkeolojik Araştırmalar Gezisi (Gürcüce), 1938, Paris, s. 10.
4. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt; III. cilt, s. 422.
5. ^ “Gözle kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
6. ^ “Göle kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
7. ^ Candan Badem, Çarlık Yönetiminde Kars, Ardahan, Artvin, İstanbul, 2018, s. 112.
8. ^ Konstantine Martvileli, “Ardahan Bölgesinde” (Gürcüce), Sakartvelo gazetesi, 10 Ekim 1917, sayı. 222.
9. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt, s. 41.
10. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 180.
11. ^ Ekvtime Takaişvili, 1907 Yılı Kola-Oltisi ve Çangli’de Arkeolojik Araştırmalar Gezisi (Gürcüce), 1938, Paris, s. 10-11.
12. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 180.
13. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 323.
14. ^ Ekvtime Takaişvili, 1907 Yılı Kola-Oltisi ve Çangli’de Arkeolojik Araştırmalar Gezisi (Gürcüce), 1938, Paris, s. 11-12.

Not: Bu yazı ႧႤႧႰႨ ႾႠႰႨ tarafından Vikipedi için kaleme alınmıştır.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close