Arhva

ARHVA (Gürcüce: არხვა; translit.: “arh’va”), Klarceti bölgesinin yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Artvin iline bağlı Borçka ilçesinden yer alır ve adı Akpınar olarak değiştirilmiştir. Arhva Murgul vadisinde Gürcü köylerinden biri olarak bilinir.

KÖYÜN ADI
Bugün Akpınar adını taşıyan köyün bilinen en eski adı Arhva’dır. Gürcüce bir ad olan Arhva (არხვა) Türkçeye aynı biçimde girmiştir. Nitekim Muvahhid Zeki, 1927’de yayımlanan Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye adlı Osmanlıca kitabında köyün eski adını Arhva (آرخوا) olarak yazmıştır.[1] 93 Harbi’nde (1877-1878) Tao-Klarceti bölgesini ele geçiren Rusların yaptığı 1886 tarihli nüfus sayımında ise köyün adı Arhoa (Архоа) olarak kaydedilmiştir.[2] Rus idaresi sırasında bölgeyi gezen Gürcü araştırmacı Zakaria Çiçinadze de köyün adını Arhva (არხვა) olarak yazmıştır.[3]

Arhva adı yabancı kökenli yer adı olduğu için 1925’te Sülüklü, daha sonra Akpınar olarak değiştirilmiştir.

Eski adı Arhva olan Akpınar’ın uydu fotoğrafı.

COĞRAFİ KONUMU
Arhva Borçka kasabasının güney batısında, Çoruh Nehri’ne dökülen Murgul Çayı kıyısında yer alır. Borçka ilçesinin Murgul ilçesiyle sınır bölgesinde bulunan köy, eskiden Murgul ilçesi sınırları içinde kalıyordu. Mugul kasabasına daha uzak bir noktada yer alan Arhva, sonradan Borçka ilçesine bağlanmıştır. Borçka ilçesine bağlanmış olmakla birlikte Arhva aslında coğrafi olarak Murgul vadisinin köylerinden biridir. Murgul vadisi ise, Murgul Çayı’nın doğduğu Kabarceti (Kabaca) köyünden başlayıp Çoruh Nehri’ne katıldığı Trapeni (Taraklı) köyünde son bulur. Çoruh Nehri üzerinde kurulan Borçka Barajı’nın sularının dolmasıyla birlikte bugün Arhva, akarsu kıyısındaki bir köyden ziyade göl kıyısındaki köye dönüşmüştür. Ormanlık bir alanda bulunan Akpınar zengin bir bitki örtüsüne sahiptir.

Rus idaresi sırasında 1890’ların başında Murgul vadisini gezen Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze, bu bölgenin maden yataklarıyla dolu olduğunu yazmıştır. Çiçinadze’nin verdiği bilgiye göre, antik çağ kaynaklarında da bu vadiden söz edilmektedir. Bu çağda Gürcüler ve Yunanlar buradaki madenleri (demir, bakır, pirinç) birlikte işliyorlardı. Murgul vadisi Osmanlı döneminde de doğal kaynaklar ve tarımsal ürünler açısında Klarceti bölgesinin en zengin ve verimli yerlerden biriydi. Zakaria Çiçinadze’nin verdiği bilgiye göre vadide zeytin, portakal ve taflan yetişiyor, bağcılık yapılıyordu.[4]

Muvahhid Zeki’nin 1927 tarihli Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye adlı kitabında verdiği bilgiye göre, Murgul kasabasına iki saat, Borçka kasabasına bir saat mesafede olan Arhva’nın arazisi dağlık ve ormanlıktı. Havası nemliydi ve yazın sıtmaya yol açıyordu.[5]

Eski adı Arhva olan Akpınar köyü.

DEMOGRAFİ
Arhva köyünde kadın ve erkek birlikte ilk nüfus sayımı Rus idaresi sırasında yapılmıştır. 1886 tarihli bu sayıma göre Arhva’da 9 hanede 34 kişi yaşıyordu. Nüfusun tamamı Gürcü olarak kaydedilmiştir.[6,7] Bu tarihte dört mahallesi bulunan köyün nüfusunun bu kadar az olması, hane başına 3,7 kişi düşmesi dikkat çekicidir. Bu durum ancak 93 Harbi’ndeki (1877-1878) göçle açıklanabilir. Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze bu nüfus sayımından yaklaşık altı yıl sonra Arhva’nın nüfusunu 27 hane olarak vermiştir. 1907 yılında köyde 107 kişi yaşıyor olması, Arhva nüfusunun bir biçimde arttığını göstermektedir. Bu göç edenlerin geri dönmesi ya da köye yeni nüfus yerleştirilmesiyle açıklanabilir.[ 8,9] Nitekim 93 Harbi sonrasında Arhva’dan göçen Gürcüler bugün Sakarya ilinde Kızanlık olarak adlandırılan köye yerleşmiş, yerleştikleri yere Arhva adını vermişlerdir.[10]

Arhva’nın yeniden Türkiye’ye katılmasından hemen sonra, 1922 nüfus cetveline göre köyde 23 hanede 83 Müslüman Gürcü yaşıyordu. Dört yıl içinde köyün nüfusu biraz artmış, 1926 sayımında 127 kişiye ulaşmıştı. Bu tarihte 27 hanede yaşayan bu nüfusun 61’i erkek, 66’sı kadındı. Arhva’da her iki nüfus sayımında da hane başına düşen kişi sayısının beşin altında olması dikkat çekicidir.[11,12]

Muvahhid Zeki’nin 1927 tarihli Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye adlı kitabında verdiği bilgiye göre, Arhva’nın sakinleri ikişer katlı evlerde yaşıyordu. Zemin kısmı kagir olan evlerin bu katı ahır olarak kullanılıyordu. Köyün nüfusu dindar olmakla birlikte hurafelere itibar etmiyordu. Son derece çalışkan olan köyün halkı asıl olarak tütün ve mısır, bir miktar da buğday ve arpa yetiştiriyordu. Köyde buğdaydan sonra mısır ekilerek iki kez ürün alınıyordu.[13]

Son tespite göre köyde 192’si erkek ve 173’ü kadın olmak üzere 365 kişi yaşamaktadır.[14]

TARİHÇE
Klarceti bölgesindeki yerleşim yerlerinden biri olan Arhva’nın köydeki kilise kalıntısına bakarak eski bir yerleşme olduğu söylenebilir.[15] Bulunduğu yer itibarıyla Arhva, erken ortaçağda Gürcü idaresindeyken 1080’de bütün Tao-Klarceti gibi Büyük Selçuklular tarafından istila edildi. Köy daha sonra birleşik Gürcistan Krallığı sınırları içinde kaldı. Gürcistan Krallığı’nın parçalanmasından sonra Gürcü atabegleri devleti olan Samtshe Prensliği (1268-1625) yönetiminde kaldı. Arhva’nın da içinde yer aldığı topraklar 16. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlıların eline geçti ve bu bölgede Çıldır Eyaleti kuruldu.

Arhva, yaklaşık üç yüzyıl Osmanlı yönetiminde kaldıktan sonra, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Rusya’nın eline geçti. Bu savaştan yaklaşık sekiz yıl sonra yapılan 1886 tarihli sayıma göre köy, Batum oblastı içinde Artvin sancağının (okrug) Artvin kazasına (uçastok) bağlıydı. Rus kayıtlarında Arhoa (Архоа) olarak geçen köy, Artin kazasına bağlı Kartla nahiyesinin sınırları içinde yer alıyordu. Arhva’yla birlikte “Avano”, “Kartla“, “Gavil”, “Dampala”, “Orca”, “Omana“, “Trapen” ve “Thilazur” köyleri bu nahiyenin sınırları içinde kalıyordu. Bu köyler de tamamen Gürcü yerleşim yerleriydi. Bu tarihte Arhva köyü VaşlovaniKantsalieŞuğlieti ve Şua Sopeli mahallelerinden oluşuyordu. 1910 tarihli Rus kayıtlarına göre de Arhva köyü aynı idari konuma sahipti.[16,17]

Arhva, Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından, 1918-1921 arasında bağımsız olan Gürcistan sınırları içinde yer aldı. 1921’de Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgali sırasında Türk birlikleri Ardahan, Artvin ve Batum bölgelerini ele geçirdi, ama Batum’da tutunamadı. Ankara Hükümeti’nin 16 Mart 1921’de Sovyet Rusya’yla imzaladığı Moskova Antlaşması’yla Arhva’nın da içinde yer aldığı Artvin ve Ardahan Türkiye’ye bırakıldı.[18]

Arhva 1922 tarihli nüfus cetveline göre Borçka kazasına bağlı Murgul nahiyesinde yer alıyordu.[19] Arhva’nın adı 1925’te, önce köyün başında bulunan göletten dolayı Sülüklü, ardından Akpınar olarak değiştirildi. Daha sonra Borçka kaza olmaktan çıkarılıp nahiyeye dönüştürülünce, Akpınar’ın da içinde yer aldığı Murgul nahiyesi doğrudan Artvin kazasına bağlandı. Dahiliye Vekaleti’nin 1933 yılında yayımladığı Köylerimiz adı kitapta köy Arhva adıyla Çoruh vilayetinin Borçka kazasında yer alıyordu.[20,21]

TARİHSEL YAPILAR
Arhva köyünde yapılış tarihleri tespit edilemeyen eski bir kilise ile eski bir zeminin varlığı bilinmektedir. Kilise köyün kuzey kısmında bulunuyordu. Köy kilisesi olan yapı zaman içinde tamamen yıkılmıştır. Kitabesi bulunmayan camisinin ise, Muvahhid Zeki’nin verdiği bilgiye göre üç yüz yıllık olduğu tahmin ediliyordu.[22,23]

Kaynakça:
1. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 1927, s. 120.
2. ^ “Artvin kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
3. ^ Zakaria Çiçinadze, Müslüman Gürcüler ve Gürcistan’daki Köyleri (Gürcüce), 1913, Tiflis, s. 147.
4. ^ Zakaria Çiçinadze, Müslüman Gürcüler ve Gürcistan’daki Köyleri (Gürcüce), 1913, Tiflis, s. 210-211.
5. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010 (Birinci basım 1927), s. 182.
6. ^ “Artvin kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
7. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları(Gürcüce-Türkçe-İngilizce), 2019, Tiflis, s. 23.
8. ^ Zakaria Çiçinadze, Müslüman Gürcüler ve Gürcistan’daki Köyleri (Gürcüce), 1913, Tiflis, s. 147.
9. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları(Gürcüce-Türkçe-İngilizce), 2019, Tiflis, s. 31.
10. ^ “Kızanlık mah – Hendek (Karadere bucağı) – Sakarya“.
11. ^ Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, 2013, s. 61.
12. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010 (Birinci basım 1927), s. 144.
13. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010 (Birinci basım 1927), s. 182.
14. ^ “Artvin Borçka Akpınar Köyü Nüfusu” Erişim tarihi: 31 Mart 2020.
15. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 130.
16. ^ “Artvin kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
17.^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları, 2019, Tiflis, s. 23, 31.
18. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt, s. 41.
19. ^ Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, 2013, s. 61.
20. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010 (Birinci basım 1927), s. 144.
21. ^ Köylerimiz, (Yayımlayan) Dahiliye Vekaleti, 1933, İstanbul, s. 48.
22. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 130.
23. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010 (Birinci basım 1927), s. 182.

Not: Bu yazı ႧႤႧႰႨ ႾႠႰႨ tarafından Vikipedi için kaleme alınmıştır.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close