Tskaltetra

TSKALTETRA (Gürcüce: წყალთეთრა; okunuşu: “ts’q’altetra”), tarihsel Klarceti bölgesindeki yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Artvin ilinin merkez ilçesinde yer alır. Adı 1925’te Sakalar olarak değiştirilmiştir.

Tskaltetra, Artvin kentinin 38 km doğusunda yer alır. Çevresinde Cmerki (Çimenli), Doliskana (Hamamlı), Cuğo (Soğanlı), Opiçala (Gökçe) gibi köyler bulunmaktadır.

KÖYÜN ADI
Tskaltetra, köyün bilinen en eski adıdır. Bu ad Türkçeye Skaltetra (سقالتترە) olarak girmiştir (1:113). Ne var ki, muhtemelen Gürcücesi bilinmediği için bu yer adı Latin harfli Türkçeye “Sagal-ı teze”, “Sakaltetra”,  gibi yanlış okumalarla aktarılmıştır (2; 3:141). 93 Harbi’nde (1877-1878) Klarceti bölgesini ele geçiren Ruslar köyün adı Gürcücesine uygun biçimde Tskaltetra (Цхалтетра) olarak kaydetmiştir (4). 1904 yılında bölgeyi gezen kültür tarihçisi Niko Mari de köyün adını Tskaltetra (წყალთეთრა) olarak not etmiştir (5:369).

Gürcüce bir yer adı olan Tskaltetra (წყალთეთრა), “tskali” (წყალი: su) ve “tetri” (თეთრი: beyaz, ak) kelimelerinden oluşur ve “ak su” anlamına gelir. Köyün adının 1925’te, su taşıyan, sulamayı denetleyen kişi anlamına gelen “saka” kelimesi üzerinden Sakalar olarak değiştirilmesi, Tskaltetra’nın suyla ilişkili olduğunun bilindiğini göstermektedir.  

Eski adı Tskaltetra olan Sakalar köyü.

DEMOGRAFİ
Tskaltetra köyünün de bir parçası olduğu Klarceti bölgesinde kadın ve erkek nüfusu ilk kez Rus idaresi sırasında birlikte tespit edilmiştir. 1886 tarihinde yapılan bu tespite göre köyün nüfusu 349 kişiden oluşuyordu. Nüfusun tamamı Türk olarak kaydedilmiştir (4). Gürcüce bir ad taşıyan köyde Gürcü nüfusunun olmaması, asimilasyon ya da demografik yapının değiştirilmiş olmasıyla açıklanabilir. 1907’de köyün nüfusu 243 kişiye düşmüştü (6:50).

Tskaltetra’nın 1921’de Türkiye sınırları içinde kalmasından bir yıl sonra yapılan nüfus tespitinde köyün nüfusu 19 hanede yaşayan 118 kişiden oluşuyordu (2). 1886 yılından itibaren nüfusun gittikçe azalmış olması Rus idaresindeki köyden Osmanlı ülkesine göçle açıklanabilir. Nitekim Tskaltetra’nın Birinci Dünya Savaşı’nda da çatışma bölgesinde kaldığı bilinmektedir. Bu da göçe yol açmış olabilir. 1926’da yapılan nüfus tespitine göre ise, köydeki hane sayısı 23’e, nüfus da 123 kişiye çıkmıştır (3:141).

Tskaltetra köyünün coğrafi konumu.

TARİHÇE
Tskaltetra’nın eski tarihine ilişkin bilgi mevcut değildir. Köyde bu yerleşmenin tarihine ışık tutacak bir kalıntı da tespit edilmemiştir. Bununla birlikte Gürcüce yer adı taşıması, köyün Osmanlı döneminden önce de bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Osmanlılar ise burayı 16. yüzyılın ikinci yarısında Gürcü yönetiminden ele geçirmiştir.

Uzun süre Osmanlı idaresinde kalan Tskaltetra, 93 Harbi’nde Rusların eline geçmesinden sonra Artvin sancağının (okrug) Artvin kazasına (uçastok) bağlıydı. Bu kazaya bağlı Berta nahiyesinin nüfus açısından Berta’dan sonraki ikinci büyük köyüydü (4). 1904 yılında bölgeyi gezen Niko Mari, sofralık  ve şaraplık bir üzüm çeşidi olan “aheleki”nin (ახელეკი) en iyi yetiştiği yerler arasında, Berta ve Cmerki’yle birlikte Tskaltetra’yı da saymıştır (5:369).

 Tskaltetra Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgal etmesinin hemen ardından Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması’yla Türkiye’ye bırakıldı (7:II.41). Bu tarihten itibaren Tskaltetra Artvin’in merkez ilçesine bağlı bit köydür. 

Tskaltetra’nın adı 1925’te Sakalar olarak değiştirildi. Bununla birlikte eski adı resmi kayıtlarda yeni adıyla birlikte “Sakalar (Saltetra)” gibi yazılışlarla uzun süre kullanılmıştır (8:72). 2018 yılında köyün bir kısmı (Aydınlık mahallesi) Deriner Barajı suları altında kalmıştır.

KAYNAKÇA:
1. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye (Osmanlıca), 1927 (Latin harfli baskı, 2010).
2. ^ Nurşen Gök, “Artvin Livası’nın Anavatan’a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 41, Mayıs 2008, s. 89-104.
3. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, İstanbul, 2010 (Birinci basım 1927).
4. ^ “Artvin kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
5. ^ Niko Mari, Şavşeti ve Klarceti Gezi Günlükleri (Gürcüce), Batum, 2015 (Birinci basım: 1911, Petersburg, Rusça).
6. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları (Gürüce-Türkçe-İngilizce), Tiflis, 2019.
7. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2 cilt.
8. ^ 1960 Genel Nüfus Sayımı, Anakara, 1963.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close