Makreti

MAKRETİ (Gürcüce: მაკრეთი; translit.: “mak’reti”), Tao-Klarceti’nin bir parçası olan Lazeti bölgesindeki yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Artvin ilinin Borçka ilçesinde yer alır. Adı önce Topçular, sonra Kale olarak değiştirilmiştir.

KÖYÜN ADI
Günümüzde Kale adını taşıyan köyün bilinen en eski adı Makreti’dir. Bu adın Gürcüce’de düğün alayının toplandığı yer anlamına gelen “makareti”den (მაყარეთი; “maq’areti”) geldiğine dair bir görüş vardır.[1] Ancak bu Makareti adına eski kaynaklarda rastlanmamaktadır. Makreti Türkçe kaynaklara Makret biçiminde girmiştir. Nitekim Muvahhid Zeki, 1927’de yayımlanan Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye adlı Osmanlıca kitabında köyün adını Makret (ماكرەت) olarak yazmıştır.[2] 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda bölgeyi ele geçiren Rus idaresi de köyün adını aynı biçimde, Makret (Макрет) olarak kaydetmiştir.[3] Rus idaresi sırasında, 1890’ların başında bölgeyi gezen Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze de köyün adını Makreti (მაკრეთი) biçiminde yazmıştır.[4]

Makreti’nin adı önce Topçular, köyde eski bir kalenin bulunması gerekçesiyle olsa gerek sonra Kale olarak değiştirildi. Mamanati, Pançureti, Kostaneti gibi köylerin yer aldığı Çhala bölgesi de İç Kale olarak adlandırıldı.[5,6]

Şimdiki adı Kale olan Makreti köyünün uydu fotoğrafı.

COĞRAFİ KONUMU
Günümüzde Borçka ilçesinin bir köyü olan Makreti, Borçka kasabasının kuzeybatısında, Hopa-Borçka karayolu kıyısında yer alır. Çhala Deresi vadisindeki yerleşim yerlerinden biridir ve Borçka kasabasına 7 km uzaklıktadır.

Tao-Klarceti‘in Rusların eline geçmesinden bir süre önce, 1874 yılında bölgeyi gezen Gürcü asker ve coğrafyacı Giorgi Kazbegi, Çoruh Nehrine karışan Çhala Deresinin (Çayırsu) Livana ile Lazistan arasındaki sınırı oluşturduğunu yazar. Kazbegi bu köylerin adlarını tek tek saymasa da Makreti bu sınır bölgesindeki köylerden biridir. Kazbegi’nin verdiği bilgiye göre, yoğun bir yerleşim yeri olan Çhala’da köyler dağ yamaçları dibinde, su kenarlarına kurulmuştu. Borçka’dan Hopa’ya giden en kestirme yol Çhala Deresi’nin sol kıyısından ve Makreti köyünden geçiyordu. Köyün bulunduğu vadideki dağların yamaçlar mor çiçekli ormangülü çalılıklarıyla doluydu. Ağaç türlerinden ise kestanenin yanında kızılağaç ve meşe gibi ağaç türleri bulunuyordu.[7]

Giorgi Kazbegi’den yaklaşık 50 yıl sonra Artvin vilayetini dolaşan Muvahhid Zeki’nin verdiği bilgiye göre, Çhala vadisinde (İç Kale) bulunan diğer köyler gibi Balıklı Dağı’nın eteğinde yer alan Makreti köyünde evlerin çoğu iki katlı ve ahşaptı. Bu evleri tarla ve bağ kenarlarından geçen patikalar birbirine bağlıyordu. İyi ve duru sulara sahip olan Makreti köyünün ekonomisi tarıma dayanıyor ve köyde mısır, tütün, buğday, arpa, keten yetiştiriliyordu. Kazbegi de köydeki kestane ağaçlarının ev yapımında kullanıldığını, yolcuların su içmesi için yol kıyılarındaki her pınara oluk yapılmış ve ahşap maşrapa konulmuş olduğunu yazmıştır. Köyde elma, armut, erik ve ceviz gibi meylerin yetiştiği köy “demir elma” adlı elmasıyla ünlüydü. Çhala vadisinde Makreti ile “Kostanet“, “Çat”, “Pançur“, “Mamanat“, “Zorköy” ve “Başköy” adlı köyler birbirine yaklaşık yarım saatlik mesafede yer alıyordu.[8]

DEMOGRAFİ
Muvahhid Zeki’nin 1927’de yayımlanan Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye adlı kitabında verdiği bilgiye göre, Çhala bölgesinin, dolayısıyla Makreti köyünün nüfusu Lazlardan oluşuyordu ve köyde Lazca konuşuluyordu. Muvahhid Zeki, köyde yaşayan Lazların eğitimsiz ve son derece mutaassıp olduğunu, bununla birlikte eğitime ve okula büyük ilgi gösterdiklerini yazmıştır.[9] Genel olarak Lazistan ve Çhala vadisindeki Lazlar, yaşadıkları toprakları 16. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlıların ele geçirmesinden sonra Müslüman olmuşlardır. Bununla birlikte, Tao-Klarceti’deki pek çok köyün aksine Makreti’de kilise kalıntısı tespit edilmemiştir.

Doksanüç Harbi’nde (1877-1878) Rusların bölgeyi ele geçirmesinden sonra, 1886 yılında yapılan nüfus sayımında Makreti’de 106 kişi yaşıyordu ve nüfusun tamamı Lazlardan oluşuyordu.[10] Rus idaresi sırasında, 1890’ların başında bölgeyi gezen Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze, Makreti’nin nüfusunu 15 hane olarak verdikten sonra, Osmanlı-Rus savaşının ardından göç edenlerin olduğunu yazmış, ama göç etmiş hane sayısını vermemiştir.[11]

Makreti’de 1922 tarihli nüfus cetveline göre 4 hanede 22 Müslüman Laz yaşıyordu.1886 nüfus sayımında 106 kişi barındıran Makreti köyünün nüfusunun bu düzeyde azalması bu tarihten sonraki dönemlerde halkın büyük kısmının göç etmiş olduğunu göstermektedir. Makreti adının 1925 yılında adı Topçular olarak değiştirilmesinden sonra yapılan 1926 tarihli nüfus sayımına göre köyde 13 hanede 73 kişi yaşıyordu. Bu sayının 38’i erkek, 35’i kadındı. Bu tarihte köyde 8’i erkek ve 7’si kadın olmak üzere 15 yabancı vardı.[12] Hane başına ortalama 5,6 kişinin düşmesi, ailelerin görece kalabalık olmadığını göstermektedir. Bugün Kale köyünde 151’i erkek ve 169’u kadın olmak üzere 320 kişi yaşamaktadır.[13]

TARİHÇE
Tarihsel Tao-Klarceti’nin Lazati kesiminde yer alan Makreti, antik çağda Kolheti Krallığı sınırları içinde yer alıyordu. Erken ve geç ortaçağda Gürcü krallıkları ve prenslikleri yönetiminde kalan köy, 16. yüzyılın sonlarında Osmanlıların eline geçti.

Makreti, uzun süre Osmanlı yönetiminde kaldıktan sonra, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Çarlık Rusyası’nın yönetimine girdi. Bu savaştan yaklaşık sekiz yıl sonra 1886 yılında Rus yönetiminin yaptığı nüfus sayımında Makreti Batum oblastı içinde yer alan Batum sancağının (okrug) Gonio kazasına (uçastok) bağlıydı.[14] Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından, 1918-1921 arasında bağımsız olan Gürcistan sınırları içinde yer aldı. 1921’de Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgali sırasında Türk birlikleri Ardahan, Artvin ve Batum bölgelerini ele geçirdi, ama Batum’da tutunamadı. Ankara Hükümeti’nin 16 Mart 1921’de Sovyet Rusya’yla imzaladığı Moskova Antlaşması’yla Makreti’nin de içinde yer aldığı Artvin ve Ardahan Türkiye’ye bırakıldı.[15]

Makreti, Türkiye sınırları içinde kaldıktan hemen sonra, 1922 tarihli nüfus cetveline göre Artvin ilinin Borçka kazasına bağlıydı.[16] 1925’te köyün adı Topçular olarak değiştirildi. 1926 nüfus sayımında, Borçka’nın Artvin vilayetinin merkez kazasına bağlı bir nahiye olduğu dönemde Makreti Borçka nahiyesi sınırları içinde yer alıyordu. 1928 tarihli Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları adlı Osmanlıca yayında da adı Topçular olarak geçen Makreti, Borçka kazasına bağlı bir köy olarak kaydedilmiştir.[17] Köyün adı daha sonra Kale olarak değiştirilmiştir.

MAKRETİ KALESİ
Makreti Kalesi, Çahala vadisinde, Çhala Deresi ile sol tarafından akan bir derenin kavuştuğu noktada, ormanın içindeki bir tepede, 290 metre yükseklikte bulunmaktadır. Bir kulesi bulunan kale kireç harcıyla inşa edilmiştir. Yapı bugün de büyük ölçüde ayaktadır.[18]

Kaynakça:
1. ^ Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, 2013, s. 185-186.
2. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 1927, s. 117, 149.
3. ^ “Gonio kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
4. ^ Zakaria Çiçinadze, Müslüman Gürcüler ve Gürcistan’daki Köyleri (Gürcüce), 1913, Tiflis, s. 253.
5. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010 (Birinci basım 1927), s. 176-177.
6. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 300.
7. ^ Giorgi Kazbegi, Bir Rus Generalinin Günlükleri – Türkiye Gürcistanı’nda Üç Ay, 2019, s. 131-132.
8. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010 (Birinci basım 1927), s. 176-177.
9. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010 (Birinci basım 1927), s. 177.
10. ^ “Gonio kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
11. ^ Zakaria Çiçinadze, Müslüman Gürcüler ve Gürcistan’daki Köyleri (Gürcüce), 1913, Tiflis, s. 253.
12. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010 (Birinci basımı 1927), s. 143, 148.
13. ^ “2018 Yılı Borçka İlçe Nüfusu” – T.C. Borçka Kaymakamlığı.
14. ^ “Gonio kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
15. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt, s. 41.
16. ^ Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, 2013, s. 185-186.
17.^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 79.
18. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 300.

Not:Bu yazı ႧႤႧႰႨ ႾႠႰႨ tarafından Vikipedi için kaleme alınmıştır.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close