Baketi

BAKETİ (Gürcüce: ბაკეთი; okunuşu: “bak’eti”), tarihsel Klarceti bölgesindeki yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Artvin ilinin merkez ilçesinin bir köyüdür. Adı 1959 yılında Dikmenli olarak değiştirilmiştir.

Baketi veya Bakta (ბაკთა), Artvin‘nin güneyinde yer alır. Bu kente karayoluyla 56 km uzaklıktadır. Çevresinde Hedzori (Hızarlı), Yukarı Hodi (Yukarımaden), Aşağı Hodi (Aşağımaden), Binati (Dokuzoğul) ve Melo (Sarıbudak) adlı köyler bulunmaktadır.

KÖYÜN ADI
Bu yerleşmenin bilinen en eski adı, Baketi’dir. Bununla birlikte Gürcüce kaynaklarda Bakta (ბაკთა) olarak da geçer (1:129-130). Türkçe kaynaklarda yaygın olarak “Baket” olarak geçmesine karşın, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Paket (پاكت) biçiminde yazılmıştır (2:70; 3:69).

Bakta ve Baketi, “ağıl” anlamındaki Gürcüce “baki” (ბაკი) kelimesinden türemiştir ve “ağıllar”, “ağıl yeri” anlamına gelir. Bu yer adı, köyün eski bir Gürcü yerleşmesi olduğunu göstermektedir. Öte yandan köydeki kalenin, eski Gürcü kale-kenti Tuharisi (თუხარისი) olabileceği konusunda görüşler de buranın 5. yüzyıldan önce de bir Gürcü yerleşmesi olduğuna işaret etmektedir. Baketi’de Çarakani (ჭარაყანი), Çimaki (ჩიმაკი), Dalaurti (დალაურთი), Avazani (ავაზანი) gibi eski mevki adları bugün de kullanılmaktadır (1:129-130, 182).

Bugün Dikmenli adını taşıyan Baketi / Bakta köyü.

DEMOGRAFİ
Baketi, muhtemelen küçük bir yerleşme olduğu için eski kayıtlarda ayrı bir köy olarak geçmemektedir. Baketi’nin ayrı köy olarak kaydedilmediği dönemde, geç tarihte olduğu gibi, Hedzori köyünün bir mahallesi olduğu tahmin edilebilir. 1876 Trabzon vilayeti salnamesine göre Hedzori’de 83 hane ve 307 kişi kaydedilmiştir (4:VIII.359).

Baketi, 93 Harbi’nden (1877-1878) sona Klarceti bölgesine hakim olan Rusların 1886 yılındaki nüfus tespitinde de ayrı bir köy olarak kaydedilmemiştir. Bu sırada da Baketi’nin Hedzori’nin bir mahallesi olduğu söylenebilir. Bu tespitte ise Hedzori’de 361 kişi yaşıyordu. Nüfusun tamamı “Türk” olarak kaydedilmişti (5). Çok eski bir Gürcü yerleşmesi olan köyde nüfusun “Türk” olarak kaydedilmesi, Osmanlı döneminde köyün demografik yapısının değiştiğine, örneğin Gürcülerin asimile olduğuna işaret etmektedir.

Klarceti bölgesinin Türkiye’ye bırakılmasından birkaç yıl sonra, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde ayrı bir köy olarak kaydedilmiş olan Baketi’nin kısa zaman sonra “Baket” adıyla Hedzori köyünün bir mahallesi haline getirildiği, 1944 yılında Hedzori’den ayrılarak yeniden köy olmasından anlaşılmaktadır (2:70) Nitekim 1935 ve 1940 genel nüfus sayımlarında adı geçmediği halde, bu yerleşme 1950 yılındaki sayımda “Baket” adıyla ayrı bir köy olarak kaydedilmiştir. Bu tarihte Çoruh ilinin merkez ilçesinde Sirya (Tsria) bucağına bağlı olan köyde 189 kişi yaşıyordu (6:136). Günümüzde köyün nüfusu yaklaşık 100 kişiden oluşmaktadır.

Tuharisi Kalesi olma ihtimali de taşıyan Baketi Kalesi’nin yer aldığı Çoruh Nehir kıyısındaki kayalık tepe. Fotoğrafın kaynağı: 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016. 

TARİHÇE
Baketi, tarihsel Gürcistan’ı oluşturan bölgelerden biri olan Klarceti‘de yer alır. Bazı araştırmacılar, Baketi’deki kalenin Klarceti bölgesinin erken dönemdeki merkezi Tuharisi Kalesi olduğunu ileri sürmüştür. Bu görüş, Baketi köyünün 5. yüzyıldan önce de bir yerleşme olduğuna işaret etmektedir. Tuharisi kale-kenti, Klarceti bölgesinin merkeziydi. Bölgenin merkezi Gürcü kralı Vahtang Gorgasali döneminde Artanuci‘ye taşınmıştır (5: ;1:129-130).

Baketi köyünün yer aldığı Klarceti bölgesini Osmanlılar 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirdi. Üç yüz yılı aşkın bir süre sonra, Çarlık Rusya’sı 93 Harbi’nin (1877-1878) ardından bu bölgeye hakim oldu. Rus idaresinde Baketi, Artvin sancağının (okrug) Artvin kazasında (uçastok) bulunuyordu. Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarında Ruslar çekilince, köy bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. 16 Mart 1921’de, Gürcistan’ı işgal etmiş olan Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında imzalanan Moskova Antlaşması’ya Baketi Türkiye’ye bırakıldı.

Baketi, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesine göre, Artvin vilayetinin merkez kazasına bağlı Sirya nahiyesininin on köyünden biriydi (3:69). 1925 yılında ayrı bir köy olmadığı için adı değiştirilmeden kalmış olan Baketi, 1928 yılından bir süre sonra, “Baket” adıyla bir mahalle olarak Hedzori köyüne bağlandıysa da 1944 yılında yeniden köy haline getirildi (2:70). Nitekim 1935 ve 1940 genel nüfus sayımlarında adının geçmemesi de Baketi’nin ayrı bir köy olmadığını göstermektedir. 1950 yılındaki sayımda “Baket” olarak kaydedilmiş olan yerleşme, bu tarihte Çoruh ilinin merkez kazasında Sirya bucağına bağlıydı (6:136). Baketi veya Bakta adı, “yabancı kökten geldiği” için 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Dikmenli olarak değiştirilmiştir (8:614). Bununla birlikte köyün eski adı yeni adıyla birlikte “Dikmenli (Baket)” biçiminde resmî kayıtlarda bir süre daha kullanılmıştır (9).

Tuharisi Kalesi veya Baketi Kalesi’ndeki yıkık duvarlar. Fotoğrafın kaynağı: 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016. 

TARİHSEL YAPILAR
Bakta ve Baketi köyünün 3 km güneybatısında, Hodi Çayı’nın Çoruh Nehri’ne karıştığı yerden 1,2 km uzaklıkta, Çoruh Nehri’nin sağ kıyısında kayalık bir tepede kale kalıntıları günümüze ulaşmıştır. Kale büyük ölçüde yıkılmıştır. Geriye sadece birkaç yapının duvar parçaları kalmıştır. Kalenin üst kesimindeki kalıntıların sur duvarlarının bir parçası olduğu tahmin edilmektedir. Bu duvar parçasının uzunluğu 5 metre, yüksekliği 1,3 metre, kalınlığı 1,2 metredir. Burada başka duvarların da izleri bulunmaktadır. Bu kısımda, sur duvarının yakınında temeline kadar yıkılmış bir yapı daha vardır. Biraz daha aşağıda, bir tarafı oval uzun bir yapı kalıntısı bulunmaktadır. Sıvanmış olan bu yapının günümüze ulaşan duvarı en çok 1,5 metre yüksekliktedir. Bu yapının yakın çevresinde duvar izleri seçilmektedir. Daha da aşağıda kireç harçlı ve sıvalı duvar parçaları bulunmaktadır. Bunu bir su sarnıcı olması ihtimali vardır. Bu yapının yakınında çömlek, harç ve duvar parçaları saçılmıştır.   

Tuharisi Kalesi veya Baketi Kalesi’ndeki kireç harçlı yapı kalıntısının su sarnıcı olduğu tahmin edilmektedir. Fotoğrafın kaynağı: 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016. 

Baketi Kalesi’nin dış duvarlarının bir kısmı kayalardan oluştuğu ve inşa edilmiş duvarları da bu kayaların arasında yer aldığı anlaşılmaktadır. Kalenin dış duvarlarının uzun ve yüksek olmasına gerek olmadığı görülmektedir. Bu kale, ulaşımı son derece zor bir kayanın üzerinde bulunmaktadır. Burada Çoruh Nehri iyice daralıyor, kalenin üzerinde yer aldığı kaya bir burun gibi ırmağa giriyor ve Çoruh Nehri kalenin üç yanından akıyordu. Bugün burası baraja dönüşmüştür.  Kale sadece bir taraftan yüksekçe bir tepeyle kara bağlantısına sahiptir. Kalenin iki yanından vadinin büyük bölümü görülebilmektedir.

Tuharisi Kalesi veya Baketi Kalesi’ndeki yapı kalıntısı. Fotoğrafın kaynağı: 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016. 

Kalenin bulunduğu kayalık tepe, Hodi vadisinde, Hodi Çayı’nın Çoruh Nehri’ne karıştığı noktadan yaklaşık 1 km uzaklıktadır. Artanuci’den sonra da devam eden tarihi yollardan biri buradan geçiyordu. Kalenin özel bir yerde inşa edilmiş olduğu ve vadinin büyük bölümünü kontrol ettiği coğrafi konumundan anlaşılmaktadır.  Bu kalenin, bu bölgedeki en önemli kale-kentlerden biri olan Tuharisi olması olasılığı bulunmaktadır. Tuharisi’nin KlarcetiTao sınırında, Çoruh Nehri kıyısında bulunduğu, 11 ve 15-16. yüzyıllara ait yazılı kaynaklardan bilinmektedir. Bununla birlikte, Tuharisi’nin, bugün Yusufeli ilçesine yer alan, kale, kilise ve yapı kalıntılarının günümüze ulaştığı Erkinis’te (Rkinisi) olduğuna dair görüşler de vardır. Tuharisi için Baketi ve Erkinis dışında başka yerler de işaret edilmiştir (1:129-130). 

KAYNAKÇA:
1. ^ 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016. 
2. ^ Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, İstanbul, 2013.
3. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928. 
4. ^ Trabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt.
5. ^ “Artvin kazası (1886 Yılı)” (Rusça).  
6. ^ 1950 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1954.
7. ^Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018.
8. ^ Köylerimiz, (Yayımlayan) İçişleri Bakanlığı, Ankara, 1968.
9. ^ 1980 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1981.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com ile oluşturun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close