Petobani

PETOBANİ (Gürcüce: პეტობანი / ფეტობანი; okunuşu: “p’et’obani / petobani”), tarihsel Samtshe bölgesinin Potshovi vadisindeki yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Ardahan ilinin Posof ilçesinde yer alır. Adı 1959 yılında Kalkankaya olarak değiştirilmiştir.

Petobani, Posof kasabasının 17 km kuzeydoğusunda yer alır. Gürcistan sınırına yakın bir yerde bulunan bu yerleşmenin batısında Şuatskali (Gönülaçan), doğusunda Mğvime (Kumlukoz), güneyinde Giorgisubani (Taşkıran), güneydoğusunda Cumateli (İncedere) ve güneybatısında Şuğlauri (Kayınlı) köyleri yer alır.

KÖYÜN ADI
Köyün bilinen en eski adı Petobani’dir. Türkçeye Bedoban (بروبان) gibi bozulmuş bir biçimde girmiştir (1:I. 305). Daha geç tarihte Gürcücesine uygun biçimde Petoban (پەتوبان) olarak yazılmıştır (2:761). Rus idaresi de köyün adını 1886 yılında Petoban (Петобан) biçiminde kaydetmiştir (3).

Petobani, Tao-Klarceti’de yaygın köy adlarından biriydi. Çıldır Eyaleti’ne bağlı Poshov livasında bu adı taşıyan üç köy vardı. Bugün Ardanuç ilçesindeki Hisarlı köyünün eski adı da Petobani’dir. 

Petobani adı Gürcüce özel ad olan Petre (პეტრე) ile köy anlamına gelen “ubani” (უბანი) kelimelerinden türemiş olabilir. “Petre’nin köyü” anlamına gelen Petresubani (პეტრესუბანი) zaman içinde Petobani’ye dönüşmüş olabilir. Köydeki kilisenin Aziz Petre’ye adanmış ve köyün adındaki Petre’nin de bu azizle ilişkili olma ihtimali vardır.  Samtshe bölgesindeki Giorgisubani de benzer biçimde kişi adından türemiş başka bir yer adıdır. Bir başka görüşe göre ise Petobani (ფეტობანი), “darı” anlamına gelen “petvi” (ფეტვი) ile “köy” anlamına gelen “ubani” (უბანი) kelimelerinden oluşan Petvisubani’den (ფეტვისუბანი) değişime uğramış ve Petobani’ye dönüşmüştür. Petvisubani ise “Darıköy” anlamına gelir. 

Petobani (Kalkankaya) köyü. Fotoğrafın kaynağı.

DEMOGRAFİ
Petobani’ye ilişkin en eski nüfus verileri 1595 tarihli Osmanlı tahrir defterinde yer alır. O tarihte Petobani adını taşıyan üç köyden biri olan Yukarı Petobani’de (Bedoban-i Ulya) 19 hane, Orta Petobani’de (Bedoban-i Vasat) 8 hane yaşıyordu. Aşağı Petobani (Bedoban-i Süfla) köyü ise tamamen boşalmıştı. Hane başına ortalama 5 kişinin düştüğü kabul edilirse, iki köyün toplan nüfusunun 135 kişi olduğu ortaya çıkar. Yukarı Petobani ve Orta Petobani köylerinde vergiden yükümlü erkekler Gabriel, Elisa, İvane, Datia, Gogiça, Kapana, Mamuka gibi adlar taşıyordu. İki köy sakinlerinin ispenç vergisi ödemekle yükümlü olması, Petobani’nin o tarihte bir Hıristiyan köyü olduğunu göstermektedir (1:III.438; II.299, 312; I.305, 319).

Osmanlı idaresinde 1834 yılına gelindiğinde Petobani adını taşıyan sadece bir köy vardı. Nitekim Rusça kayıtlarda da tek Petobani köyü geçmektedir. Bu kayıtlara göre 1886 yılındaki nüfus sayımında Petobani köyünde 284 kişi yaşıyordu ve nüfusun tamamı Türk olarak kaydedilmiştir. Bu nüfus Rus idaresi sırasında artmış, 1896’da 335 kişiye, 1906’da 400 kişiye ulaşmıştır (3; 4:114). Nüfusun Türk olarak kaydedilmiş olması, köyün Osmanlı idaresinde Müslümanlaştığını göstermektedir. 

Petobani köyünün nüfusu 1935’te 511, 1960’ta 532 kişiye çıkmış, ancak günümüzde bu sayı 46’ya kadar düşmüştür (5:309; 6:319).

Bugün depo olarak kullanılan Petobani Kilisesi. Fotoğraf: Buba Kudava,  Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu, 2018, Tiflis.

TARİHÇE
Petobani köyü Osmanlıların eline geçtiğinde üç ayrı köy halinde bir yerleşimdi. Günümüze kalıntıları ulaşan köy kilisesi de köyün eski bir yerleşim olduğunu göstermektedir. Osmanlı Devleti Gürcülerden ele geçirdiği köyleri Müslümanlaştırdığı için bu yerleşim yerlerinde yeni kilisler inşa edilmemiştir. 16. yüzyılın son çeyreğinde Osmanlılar bu üç köyü ele geçirdiklerinde, her biri bölgenin son Gürcü devleti Samtshe-Saatabgo’nun (1268-1625) sınırları içinde yer alıyordu.

Yukarı Petobani, Orta Petobani ve Aşağı Petobani, 1595 tarihli Osmanlı tahririne göre Çıldır Eyaleti’nde Poshov livasına bağlı Güney (Mzvari) nahiyesinin köyleriydi. Hıristiyanlara özgü ispenç vergisi veren köylerin vergi kalemlerine bakınca, Yukarı Petobani ve Orta Petobani köylerinde buğday, arpa, çavdar, keten tohumu tarımı ile arıcılık yapıldığı anlaşılmaktadır. Köylüler yaylaya çıkıyor, koyun ve domuz yetiştiriyordu. Hayvan beslemek için ektikleri yonca ve kuru ot için de vergi veriyorlardı (1:II.299, 312; I.305, 319) 1834 yılına gelindiğinde bu üç köy Petobani adıyla tek köye dönüşmüştü. 

Ruslar 93 Harbi’nde (1877-1878) köyü ele geçirdiklerinde köyün nüfusu tamamen Türkleşmiş ya da Müslümanlaşmıştı. Petobani Rus idaresinde Kars oblastı içinde Ardahan sancağının (okrug) Poshov kazasına (uçastok) bağlıydı. Rus idaresini Petoban olarak kaydettiği köy, bu kazaya bağlı Badela nahiyesinin köylerinden biriydi (3).

Birinci Dünya Savaşı sonunda Rusların bölgeden çekilmesinin ardından Petobani bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. 1921’de köy Gürcistan’ı işgal etmiş olan Sovyet Rusya’yla yapılan Moskova Antlaşması’yla yeniden Türkiye’ye bırakıldı. 1928’de Poshof kazasının Cilvana nahiyesine bağlı bir köydü (2:761).

Köyde günümüze ulaşan tek tarihsel yapı olan Petobani Kilisesi, köyün merkezinde yer alan tek nefli bir kilisedir. Bugün depo olarak kullanılmaktadır. Duvarlarındaki yazılardan bazı bölümler günümüze ulaşmıştır (7:230).

KAYNAKÇA:
1. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt.
2. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928.
3. ^ “Poshov kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
4. ^ Candan Badem, Çarlık Yönetiminde Kars, Ardahan, Artvin, İstanbul, 2018.
5. ^ 1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937.
6. ^ 1960 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1963.
7. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close