Maçueti

MAÇUETİ (Gürcüce: მაჩუეთი; okunuşu: “maçueti”), tarihsel Eruşeti bölgesindeki yerleşmelerden biridir. Günümüzde Ardahan ilinin Hanak ilçesine bağlı bir köydür. Adı 1959 yılında Yamçılı olarak değiştirilmiştir.

Maçueti, Hanak kasabasının kuzeydoğusunda yer alır. Bu kasabaya 16 km uzaklıktadır. Çevresinde Ahalşeni (Sazlıçayır) ve Cvarishevi (Sulakçayır) adlı köyler bulunmaktadır.

KÖYÜN ADI
Köyün bilinen en eski adı Maçueti’dir. Bu yer adı Gürcüceden Türkçeye Maçvet veya Maçvit olarak girmiştir. Nitekim 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde ve 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Maçvit (ماچویت) olarak yazılmıştır (1:I.490, 2:762). 93 Harbi’nde (1877-1878) Ardahan bölgesini ele geçiren Ruslar ise, köyü Maçuet (Мачует) olarak kaydetmiştir (3). Daha sonra köyün adı Türkçede Macivet, Maçvet, Macivat gibi biçimlere dönüşmüştür (4:270; 5:544).

Maçueti veya Maçveti’nin anlamı konusunda kesin bir bilgi yoktur. Ancak “-eti” (-ეთი) sonekiyle bitmesi Gürcüce bir yer adı olduğunu göstermektedir.

Eski adı Maçueti olan Yamçılı köyünden bir görünüm.

DEMOGRAFİ
Maçueti’nin bilinen en eski nüfus bilgisi, 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde yer alır. Ancak bu defterde köy boş olarak kaydedilmiştir. Gürcülerden Osmanlılara geçtiği için köyün Hıristiyan sakinleri göç etmiş olabilir. Daha sonra yeniden meskun hale gelen Maçueti’de 1878 yılında 8 hane yaşıyordu (1:I.490, II.478, III.540).

93 Harbi’nde Ardahan bölgesini ele geçiren Rusların 1886 yılında yaptığı tespite göre Maçueti’nin nüfusu 166’sı Türk ve 7’si Kürt olmak üzere 173 kişiden oluşuyordu. Maçueti, beş köyden oluşan aynı adlı nahiyenin merkeziydi ve Maçueti nahiyesinde (маркяз: merkez), 568’i Türk ve 196’sı Kürt olmak üzere, toplam 764 kişi yaşıyordu (3). Maçueti köyünün nüfusu 1896’da 206 kişi, 1906’da da 261 kişi olarak tespit edilmiştir (6:110).

Türkiye’ye bırakılmasından sonra, Maçueti’nin nüfusu 1935 yılında 336 kişi, 1960 yılında 639 kişi olarak tespit edilmiştir (4:270; 7:317). Günümüzde köyde yaklaşık 180 kişi yaşamaktadır.

Yamçılı köyüne hakim bir tepede yer alan Maçueti Kalesi. Fotoğraf: Buba Kudava. Kaynak: Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), Tiflis, 2018.

TARİHÇE
Tarihsel Gürcistan’ın güneybatı topraklarını oluşturan bölgelerden biri olan Eruşeti‘de yer alan Maçueti’de megalit kalenin ve kilisenin varlığı, buranın çok eski yerleşme olduğunu göstermektedir. Maçueti’nin bulunduğu Eruşeti bölgesindeki bazı megalit kalelerin  Diaohi (İÖ.12-8. yüzyıl) döneminden kalmış olabileceği düşünülmektedir (8:206, 373; 9:9). 

Osmanlılar Maçueti köyünü, bu bölgede birleşik Gürcistan Krallığı’nın yerini alan ve bir Gürcü devleti olan Samtshe-Saatabago’dan 16. yüzyılın ortasında ele geçirdi. 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterine göre Maçueti, Ardahan-i Büzürg livasının Meşe nahiyesine bağlıydı. Bu tarihte köy tamamen boşalmıştı (1:I.490, II.478, III.540).

Maçueti, uzun süre Osmanlı idaresinde kaldıktan sonra, 93 Harbi (1877-1878) sonucunda Rusya İmparatorluğu’nun eline geçti. Rus idaresinde Ardahan sancağının (okrug) Ardahan kazasına (uçastok) bağlıydı. Maçueti, aynı adlı nahiyenin merkeziydi ve Maçueti nahiyesi (маркяз: merkez) beş köyden oluşuyordu (3).

Maçueti, Birinci Dünya Savaşı’nın sonuna doğru bölgede Rus idaresinin sona ermesinin ardından Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgali sırasında Ankara Hükümeti’nin verdiği ültimatom üzerine Gürcü ordusunun Ardahan bölgesinden çekilmesinin ardından köy yeniden fiilen Türkiye’ye katıldı. 16 Mart 1921’de, Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında imzalanan Moskova Antlaşması’yla da Maçueti Türkiye’ye bırakıldı (10:II.41).

Maçueti, 1928 tarihli köy listesinde Kars vilayetinin Posof kazasının Damal nahiyesine bağlıydı (2:762). 1935 genel nüfusu sayımında aynı idari konuma sahipti (3:136). Hanak‘ın ilçe olmasının (1958) ardından Damal nahiyesi bu ilçeye bağlandı ve Maçueti, Hanak‘ın bir köyü haline geldi. Maçueti ya da Maçveti adı, “yabancı kökten geldiği” için 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Yamçılı olarak değiştirilmiştir (5:544). Bununla birlikte köyün eski adı yeni adıyla birlikte “Yamçılı (Maçivat)” biçiminde resmî kayıtlarda kullanılmıştır (11).

TARİHSEL YAPILAR
Maçueti’de ikisi kale ve diğeri kilise olmak üzere iki tarihsel yapının varlığı bilinmektedir. Köyün kilisesi olan Maçueti Kilisesi tamamen yıkılmış, yerinde bugünkü cami inşa edilmiştir. Maçueti Kalesi ise harç kullanılmadan inşa edilmiş çok eski bir yapıdır. Orta büyüklükte bir yapı (45×40) olan kale günümüzde yıkık durumdadır. Bir taş yığını gibi görünen kalenin duvarları bugün de seçilebilmektedir. Diğer kale köyün 2,7 km kuzeybatısındadır (8:206, 373).

KAYNAKÇA:
1. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Osmanlıca ve Gürcüce), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt.
2. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları(Osmanlıca), İstanbul, 1928.
3. ^ “Ardahan kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
4. ^ 1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937.
5. ^  Köylerimiz, (Yayımlayan) İçişleri Bakanlığı, Ankara, 1968.
6. ^ Candan Badem, Çarlık Yönetiminde Kars, Ardahan, Artvin, İstanbul, 2018.
7. ^ 1960 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1963.
8. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018.
9. ^ 2014 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2015.
10. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 3 cilt.
11. ^ 1980 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1981.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com ile oluşturun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close