Posof

POSOF (Gürcüce: ფოცხოვი; translit.: “potsh’ovi; Osmanlıca: پوسخو ; “poshov”), tarihsel Samtshe’deki bölgelerden ve yerleşim yerlerinden biridir. Samtshe’nin Tao-Klarceti‘de kalan kısmında yer alır. Günümüzde Ardahan iline bağlı bir ilçe ve bu ilçenin merkezi kasabadır. Osmanlı dönemindeki adı Poshov’dur ve bu ad Gürcüce Potshovi’den gelir. 

ETİMOLOJİ
Posof’un bilinen en eski adı Potshovi’dir (ფოცხოვი). Eski yazılı kaynaklarda Posof kasabanın adı değil, Ahaltsihe’yle bağlantılı biçimde akarsu adı olarak Potshovi (sonradan Posof Çayı) geçer.[1] Bölgeyi ve yerleşim yerini Gürcülerden ele geçiren Osmanlılar bu adı Poshov (پوسخو) olarak kayda geçirmişlerdir.[2] Osmanlıca yazılışında “ha” (ح) harfinin değil de “hı” (خ) harfinin kullanılmış olması, bu yer adında Gürcücesine yakın bir yazılış biçiminin benimsendiğini göstermektedir. Nitekim Gürcüce yazılışında da gırtlaksıl “h” (ხ) kullanılmaktadır. Potshovi adı Osmanlı döneminde Poshov’a dönüşmüş, daha sonra da Posof biçimini almıştır.

Potshovi vadisinde Kveli Kalesi’ndeki kilise kalıntıları. Fotoğraf: Buba Kudava,  Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu, 2018, Tiflis.

TARİHÇE
Tarihsel adıyla Potshovi, ortaçağda Samtshe bölgesinde yer alan vadilerden biriydi. Bu vadinin ana akarsuyu Potshovi Çayı’dır. Bugünkü Posof kasabası da bu bölgede yer alır. Tarihsel Tao bölgesinde yer alan Posof bölgesi erken ortaçağda Gürcü Krallığı sınırları içide yer alıyordu. Bugün Posof ilçesi sınırları içinde kalmakla birlikte tarihsel Samtshe bölgesinin önemli kalesi olan Kveli Kalesi 914 yılında Arapların saldırısına uğradı. Kaleyi savunan Gürcü aznaur Gobron kaleyi savunurken öldü. Kveli köyünde bulunan Kveli Kalesi 1080’de ise Büyük Selçuklular ile Gürcüler arasındaki savaşa sahne oldu. Kveli Kalesi Savaşı olarak bilinen savaşta Büyük Selçuklular galip geldi. Bu savaşın ardından Didi Turkoba olarak bilinen dönemde Büyük Selçuklular Tao-Klarceti’yi tamamen ele geçirip Karadeniz kıyılarına ulaştılar. Gürcistan Krallığı’nın parçalanmasından sonra bölge Samtshe-Saatabago olarak bilinen ve Cakeli sülalesinin yönettiği prensliğin sınırları içinde kaldı. Daha sonra, Cakeli sülalesinin bir kolu olan Botsodzelerin yönetimi altına girdi. Bu dönemde, Potshovi Çayı’nın sol yakasında, eski Sakire (bugün Çambeli) köyü sınırları içinde yer alan Caki Kalesi bölgenin en önemli merkeziydi ve Gürcü hanedanı Cakeli sülalesinin ikametgâhıydı.[3] Cakeli sülalesinin adı da bu kaleden gelir. Tsurtskabi piskoposluk kilisesi de burada yer alıyordu. 16. yüzyılda, tarihsel Gürcistan’ın güneybatısındaki diğer bölgelerle birlikte Potshovi de Osmanlıların eline geçti. Osmanlılar tarafından kurulan Çıldır Eyaleti içinde bir liva olarak yer aldı. Osmanlı kayıtlarında adı Poshov (پوسخو) olarak geçer.[4]

Potshovi vadisinde, Kveli köyünde Kveli Kalesi. Fotoğraf: Buba Kudava,  Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu, 2018, Tiflis.

Uzun süre Osmanlı yönetimi altında kalan Poshov, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında Rusya İmparatorluğu’nun eline geçti. Rus idari sistemine göre Ardahan iline (okrug) bağlı bir ilçeydi (uçastka). Posof kazasının idari merkezi Digur köyüydü. Shalta vadisinden geçen ve Acara’yı Ardahan’a bağlayan ticaret yolu üzerine yer alıyordu. Bu ticaret yolu Ardahan’dan Kars’a uzanıyordu.[5] Rus yönetimi sırasında bölgeyi gezen Gürcü tarihçi ve araştırmacı Zakaria Çiçinadze’ye göre Poshov’un komşu bölgesi Zegani’de (Yukarı Acara) yaşayan Müslüman Gürcülerin anadilini bilmelerine rağmen Poshov bölgesindeki Müslüman Gürcüler Gürcüce bilmiyorlardı. Bir kısmı Kars’ın, bir kısmı Ardahan’ın parçası olan Poshov vadisinde 19. yüzyılın başlarında yaklaşık 100 köy vardı; ancak özellikle Kırım Savaşı’ndan sonra halkın Osmanlı ülkesine göç etmesi sonucu 20. yüzyılın başlarında köy sayısı azalmıştı.[6] 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı yüzünden de resmi verilere göre 388 hane veya 10.180 kişi Poshov ilçesinden (uçastka) göç etmiştir.[7]

Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinden sonra Poshov bağımsız Gürcistan sınırları içinde yer aldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgali sırasında fiilen yeniden Türkiye’ye katıldı.[8] Kars Antlaşması’yla da Türkiye’ye bırakıldı. Poshov adı sonradan Posof olarak değiştirilmiştir.

Kaynakça:
1. ^ Kartlis Tshovreba Yer Adları ve Arkeoloji Sözlüğü (Gürcüce), Tiflis, 2013, s. 78.
2. ^ Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır 1694-1732 (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Tsisana Abuladze, Tiflis, 1979, s. 310 ve diğer sayfalar.
3. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 410.
4. ^ Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır 1694-1732 (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Tsisana Abuladze, Tiflis 1979, s. 310 ve diğer sayfalar.
5. ^ Roland Topçişvili, Gürcistan’ın Tarihsel ve Etnografik Bölgeleri (Gürcüce), Tiflis, 2017, s. 300.
6. ^ Zakaria Çiçinadze, Gürcistan’da Müslüman Gürcüler ve Köyleri (Gürcüce), 1913, Tiflis, s. 176, 223.
7. ^ Ekvtime Takaişvili, 1907 Yılı Kola-Oltisi ve Çangli’de Arkeolojik Araştırmalar Gezisi (Gürcüce), 1938, Paris, s. 10.
8. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt, s. 41.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close