Çhala

ÇHALA (Gürcüce ve Lazca: ჩხალა; okunuşu: “çh’ala”), Tao-Klarceti bölgesinin Klarceti-Lazeti sınırındaki yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Artvin ilinin Borçka ilçesinde yer alır. Çhala, yaygın olarak bugünkü Düzköy’ün eski adı olduğu kabul edilmektedir. Bununla birlikte Çhala asıl olarak bir derenin ve Düzköy’ün de içinde yer aldığı vadinin adıdır.

Çhala vadisinde yer alan köylerden biri olan Çhala köyü, Borçka kasabasının kuzeybatısında, HopaBorçka karayolu kıyısındadır ve Borçka kasabasına 8 km uzaklıktadır. Çevresinde Makreti (Kale), Mamanati (Demirciler), Sahandro (Fındıklı) ve Tskarka (Çifteköprü) köyleri yer almaktadır.

KÖYÜN ADI
Çhala, bu yerleşim yerinin eski adı kabul edilmekle birlikte, köyün adı 19. yüzyılın son çeyreğinden itibaren kaynaklarda Düzköy olarak geçer. Heba‘nın Karşıköy’ün eski adına dönüşmesi gibi, bir derenin ve vadinin adı olan Çhala da Düzköy’ün eski adı haline gelmiş olabilir. Bununla birlikte bazı kaynaklar Çhala ya da Çhalazeni’yi Düzköy’ün eski adı olarak vermektedir (1:93-94; 2:489).

Lazca ve Gürcüce bir yer adı olan Çhala (ჩხალა), Türkçeye Çikala (چیقالا) olarak girmiştir (3:149). 93 Harbi’nde (1877-1878) bölgeyi ele geçiren Ruslar ise, 1886’da köyün adını Çhala değil Düz-köy (Дуз-Кёй) olarak kaydetmiştir (4). Bu tarihten sonra bölgeyi gezen Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze de köyün adını Düz-köy olarak not etmiştir (5:253). Bu kayıtlar 19. yüzyılın son çeyreğinde de köyün adının Çhala değil, Düzköy olduğunu göstermektedir.

Bununla birlikte, Osmanlı öncesi bir Laz yerleşmesi olan köyün Lazca ya da Gürcüce daha eski bir ada sahip olması gerektiği gayet açıktır. Bunudan dolayı buradaki dere ile vadi için kullanılan Çhala adı aynı zamanda bu yerleşim yerinin eski adı olabilir. Çhala’nın anlamı konusunda net bir bilgi mevcut değildi. Bununla birlikte Tao-Klarceti bölgesinde benzer adlara rastlanmaktadır. Örneğin Çhala vadisinin yakınındaki Murgul bölgesindeki bir yerleşme, Gürcüce yer bildirme ekiyle (−ეთი / −eti) biten Çhaleti (ჩხალეთი) adını taşıyordu (4:94; 5:207). Bugünkü Başköy’ün bir mahallesi olan Çhaleti ile Çhala’nın aynı kökten geldiği anlaşılmaktadır. Çhala (ჩხალა), akarsu kıyısındaki düzlük almasına gelen Gürcüce “çala” (ჭალა) kelimesinden bozulmuş da olabilir. Düzköy adı da adeta bu anlamı doğrulamaktadır.

Çhala vadisindeki köylerden biri; eski adı Çhala-zeni olan Düzköy. Fotoğrafın kaynağı.

DEMOGRAFİ
Çhala’nın (Düzköy) kadın ve erkek nüfusu birlikte ilk kez Rus idaresi tarafından tespit edilmiştir. 1886 yılında yapılan bu tespite göre köyün nüfusu 260 kişiden oluşuyordu. Nüfusun tamamı Laz olarak kaydedilmiştir. Düzköy o tarihte aynı zamanda bu kazaya bağlı bir nahiyenin de adıydı. Nüfus açısından Düzköy, bu nahiyenin en büyük köyüydü ve toplam nüfusu (856 kişi) % 30’u burada yaşıyordu. Nahiyenin nüfusunun sadece 4’ü Gürcü, kalanı ise Lazdı (4). Rus idaresi sırasında, 1890’ların başında bölgeyi gezen Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze, Düzköy’ün (sehven Lusköy yazmıştır) nüfusunu 60 hane olarak verdikten sonra, Osmanlı-Rus savaşının (1877-1878) ardından göç edenlerin olduğunu yazmış, ama göç eden hane sayısını vermemiştir (5:253).

Türkiye sınırları içinde kaldıktan bir yıl sonra, 1922’de yapılan nüfus tespitine göre Düzköy’ün nüfusu 25 hanede yaşayan 99 kişiden oluşuyordu (6). Sonraki dört yıl içinde köyün nüfusu hızla artmış, hane sayısı 44’e, nüfusu da 212 kişiye çıkmıştır. Bu nüfusun 9’u yabancı olarak kaydedilmiştir (7:143). 1926 yılında hane başına ortalama 4,8 kişinin düşmesi, ailelerin kalabalık olmadığını göstermektedir. Muvahhid Zeki’nin 1927’de verdiği bilgiye göre, Çhala vadisindeki diğer köylerinki gibi Çhala köyünüm nüfusu Lazlardan oluşuyor ve köyde Lazca konuşuluyordu. Köyde yaşayan Lazlar eğitimsiz ve son derece mutaassıp olmakla birlikte, eğitime ve okula büyük ilgi gösteriyordu (7:177).

Bugün eski Maçati köyünü de kapsayan Düzköy’ün nüfusu, 366’sı erkek ve 347’si kadın olmak üzere 713 kişiden oluşmaktadır (8)

Çhala köyünün coğrafi konumu.

TARİHÇE
Tarihsel Tao-Klarceti’nin Lazeti-Klarceti sınırında yer alan Çhala, antik çağda Kolheti Krallığı sınırları içinde yer alıyordu. Erken ve geç ortaçağda Gürcü krallıkları ve prenslikleri yönetiminde kalan köy, 16. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlıların eline geçti. Bu tarihten itibaren Çıldır Eyaleti’nde yer alan köy, 19. yüzyılın il yarısında kurulan Lazistan Sancağı’na bağlandı.

Çhala, uzun süre Osmanlı yönetiminde kaldıktan sonra, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Çarlık Rusyası’nın yönetimine girdi. Bu savaştan yaklaşık sekiz yıl sonra, 1886 yılında Rusların yaptığı nüfus sayımında Düz-köy olarak kaydedilen Çhala, Rus idaresinde Batum oblastı içinde yer alan Batum sancağının (okrug) Gonio kazasına (uçastok) bağlıydı. Aynı dönemde Çhala (Çhala vadisi) Gonio kazasına bağlı bir nahiye (сельское общество / kırsal topluluk) idi ve Çhala köyüyle birlikte Başköy, Kostaneti, Makreti, (Yukar ve Aşağı) Mamaneti, Pançureti ve Maçati bu nahiyenin sınırları içinde kalıyordu (4).

Osmanlı yönetiminin son döneminde, 1874 yılında bölgeyi gezen Gürcü asker ve coğrafyacı Giorgi Kazbegi, Çoruh Nehri’ne karışan Çhala Deresi’nin (Çayırsu) Livana ile Lazistan arasında sınır oluşturduğunu yazar. Kazbegi’nin verdiği bilgiye göre, Çhala ve diğer köyler dağ yamaçları dibinde, dere kenarına kurulmuştu. Köylerin etrafındaki dağın etekleri komar çalılıklarıyla doluydu. Ağaç türlerinden ise, kestanenin yanında kızılağaç ve meşe gibi ağaçlar bulunuyordu (9:131-132).

Çhala (Düzköy) Camisi.

Çhala, Birinci Dünya Savaşı sonlarında Rus ordusunun bölgeden çekilmesinden sonra bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgal etmesinin  ardından, 1921’de Ankara Hükümeti ile Sovyet Rusya arasında imzalanan Moskova Antlaşması’yla Türkiye’ye bırakıldı (6:II.41). Çhala, Türkiye sınırları içinde kaldıktan hemen sonra, 1922 tarihli nüfus cetveline göre Artvin vilayetinin Borçka kazasının merkez nahiyesine bağlıydı (6).  1926 nüfus sayımında, Borçka’nın Artvin vilayetinin merkez kazasına bağlı bir nahiye olduğu dönemde ise, Borçka nahiyesi sınırları içinde yer alıyordu (7:143).

Muvahhid Zeki’nin verdiği bilgiye göre Çhala vadisinde (İç Kale) bulunan diğer köyler gibi Balıklı Dağı’nın eteğinde yer alan Çhala köyündeki evlerin çoğu iki katlı ve ahşaptı. Köyün iyi ve saf suları vardı. Kazbegi de köydeki kestane ağaçlarının ev yapımında kullanıldığını, yolcuların su içmesi için yol kıyılarındaki her pınara oluk yapılmış ve ahşap maşrapa konulmuş olduğunu yazmıştır. Köyün ekonomisi tarıma dayanıyordu ve mısır, tütün, buğday, arpa, keten yetiştiriliyordu. Elma, armut, erik ve ceviz gibi meylerin yetiştiği köy “demir elma” adlı elmasıyla ünlüydü (7:176-177).

Çhala (Düzköy) Camisi’nin iç süslemeleri.

ÇHALA CAMİSİ
Düzköy’de varlığı bilinen en eski tarihsel yapı Düzköy Camisi’dir. Kitabesi bulunmayan ahşap cami 1850 yılında köylülerce inşa edilmiştir. Onarımlar geçiren iki katlı caminin bodrum katı geçmişte medrese olarak kullanılıyordu. Kare plana (11.39 x 10.97 m) yakın bir plan üzerinde yükselen cami, dıştan sade olmasına karşın, iç mekânı, mihrap, minber, mahfil eteği, korkuluklar, köşk ile tavanı, oyma ve kabartma şeklinde bitki ve geometrik motiflerle süslenmiştir.[19]

KAYNAKÇA:
1. ^ Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, İstanbul, 2013.
2. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018.
3. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye (Osmanlıca), 1927 (Latin harfli baskı, 2010).
4. ^ “Gonio kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
5. ^ Zakaria Çiçinadze, Müslüman Gürcüler ve Gürcistan’daki Köyleri (Gürcüce), Tiflis, 1913.
6. ^ Nurşen Gök, “Artvin Livası’nın Anavatan’a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 41, Mayıs 2008, s. 89-104.
7. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, İstanbul, 2010 (Birinci basım 1927).
8. ^ “2018 Yılı Borçka İlçe Nüfusu” – T.C. Borçka Kaymakamlığı.
9. ^ Giorgi Kazbegi, Bir Rus Generalinin Günlükleri – Türkiye Gürcistanı’nda Üç Ay, 2019.
10. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt.
11. ^ “Düzköy Tarihi Camii” – Borçka Belediyesi.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close