Kvamçereti

KVAMÇERETİ (Gürcüce: ქვამჭერეთი; okunuşu: “kvamç’ereti”), tarihsel Klarceti bölgesinin yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Artvin ilinin Murgul ilçesinde yer alır. Adı 1925’te Geniştaş olarak değiştirilmiştir.

Kvamçereti, Murgul vadisinin köylerinden biridir. Murgul kasabasının yaklaşık 4 km kuzeydoğusunda yer alır. Bugünkü Küre köyünü oluşturan  yerleşmelerden biridir. 

KÖYÜN ADI
 Köyün bilinen en eski adı Kvamçereti’dir. Gürcüce Kvamçireti (ქვამჭირეთი) olarak da yazılan bu ad Türkçeye Kvamçeret (كوامچەرەت), Guvamiçeret, Kvamçiret gibi farklı biçimlerde girmiştir (1:120; 2; 3:176). 93 Harbi’nde (1877-1878) Murgul vadisini ele geçiren Ruslar ise, ilk nüfus sayımında köyün adını Kvamçiret (Квамчирет) olarak kaydetmiştir (4). 

Kvamçereti adının anlamı konusunda belli başlı kaynaklarda bilgi yoktur. Bu yer adı Gürcüce  “kvamçeri” (ქვა: taş); მჭერი: tutan) bileşik kelimesine gelen “−eti” (−ეთი) sonekiyle bitmektedir. Bu haliyle Kvamçereti “taş tutan yer, taşlı yer” anlamına gelir. Büyük bir olasılıkla Kvamçereti’nin anlamı bilindiği için adı Geniştaş olarak değiştirilmiştir (5:144). 

Kvamçereti’nin bugünkü görünümü. Fotoğrafın kaynağı.

DEMOGRAFİ
 Ruslar Murgul vadisini ele geçirdikten altı yıl sonra nüfus sayımı yapmış ve bu bölgede ilk kez kadın-erkek nüfusunu birlikte tespit etmiştir. 1886 tarihli bu tespite göre Kvamçereti köyünde 9 hanede 60 kişi yaşıyordu. Bu nüfusun tamamı Gürcü olarak kaydedilmiştir. Hane başına ortalama 5,4 kişi düşmesi, köydeki ailelerin kalabalık olmadığını göstermektedir. 1907 yılına gelindiğinde, aradan uzun zaman geçmesine karşın, köyün nüfusu artmamış, aksine azalarak 57 kişiye düşmüştür. Bu durum köyden göçün gerçekleşmiş olabileceğini göstermektedir (4; 6:25,39).

Köyün Türkiye sınırları içinde kalmasından bir yıl sonra, 1922 yılında yapılan tespite göre Kvamçereti’nin nüfusu 5 hanede yaşayan 25 kişiden oluşuyordu (2). 1926’da ise hane sayısı aynı kalmış, nüfus 31 kişiye ulaşmıştı (5:144). Nüfustaki bu azalış, Rus idaresinde ve Birinci Dünya Savaşı’nda köyden göçün devam ettiğini göstermektedir.

TARİHÇE
 Murgul vadisindeki yerleşmelerin genelde çok eski tarihi izleri bulunmaktadır. Kvamçereti köyündeki kale de bu köyün eski tarihine işaret etmektedir. Ancak kalenin ne zaman inşa edildiği bilinmemektedir. Bununla birlikte köyün Gürcüce ada sahip olması Kvamçereti’nin Osmanlı döneminden önce de bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Osmanlıların Gürcü yönetiminden 16. yüzyılda ele geçirdi köy, yaklaşık 300 yıl sonra Rusların egemenliğine girmiştir. Kvamçereti Rus idaresinde Artvin sancağının (okrug) Artvin kazasına (uçastok) bağlıydı. Bu kazanın sınırları içindeki Çhaleti nahiyesinin bir köyüydü (4). 

Kvamçereti, Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgal etmesinin hemen ardından Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması’yla Türkiye’ye bırakıldı (7:II.41). 

 Kvamçereti’nin adı 1925’te Geniştaş olarak değiştirildi. 1920’lerdeki kayıtlarda Artvin vilayetinin merkez (bir ara Borçka) kazasına bağlı Murgul nahiyesinin bir köyü olan Kvamçereti, 1935 genel nüfus sayımından önce Küre’ye bağlı mahalleye dönüştürülmüş olmalı ki, söz konusu nüfus sayımında adı geçmemektedir (8). Adının değişmiş olmasına karşın bu yerleşme günümüzde yaygın biçimde Kvamçiret olarak anılmaktadır.

Köydeki tek tarihsel kalıntı olan Kvamçereti Kalesi, Murgul kasabasının 2 km kuzeyinde, 890 metre yükseklikte, bir tepenin eteklerinde yer alır. Orta büyüklükte (45 x 30 m) bir kale olan Kvamçereti Kalesi, kireç harcı kullanılarak inşa edilmiştir. Günümüze kalenin yıkıntıları ulaşmıştır (9:302). 

KAYNAKÇA:
1. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye (Osmanlıca), 1927 (Latin harfli Türkçe baskı, 2010).
2. ^ Nurşen Gök, “Artvin Livası’nın Anavatan’a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 41, Mayıs 2008, s. 89-104.
3.^ Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, İstanbul, 2013.
4. ^ “Artvin kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
5. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, İstanbul, 2010 (Birinci basım 1927).
6. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları (Gürcüce-Türkçe-İngilizce), Tiflis, 2019.
7. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2 cilt.
8. ^ 1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937.
9. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close