Tsihisdziri

TSİHİSDZİRİ (Gürcüce: ციხისძირი; okunuşu: “tsih’isdziri”), Tao-Klarceti‘nin bir parçası olan tarihsel Şavşeti bölgesindeki yerleşim yerlerinden biridir. Günümüzde Artvin ilinin Şavşat ilçesinin bir köyüdür. Adı 1925 yılında Kayadibi köyünün olarak değiştirilmiştir.

Tshihisdziri, Şavşa’ın kuzeyinde yer alır. Bu kasabaya 16 km uzaklıktadır. Çevresinde Tbeti (Cevizli), Dabaketili (Yaşar), Ahaldaba (Tepeköy) ve Karavati (Saylıca) adlı köyler bulunmaktadır. 93 Harbi’nde (1877-1878) Şavşeti bölgesini ele geçiren Ruslar da köyün adını

KÖYÜN ADI
Köyün bilinen en eski adı Tsihisdziri’dir. Gürcüce bir yer adı olan Tsihisdziri Türkçeye Sihiszir (سیخیثذیر) biçiminde girmiştir (1:160). 93 Harbi’nin (1877-1878) ardından Şavşeti bölgesini sınırlarına katan Ruslar da köyü Tsihis-dziri (Цихис-Дзири) olarak kaydetmiştir (2). 1890’ların başına Müslüman Gürcülerin yaşadığı bölgeyi gezen Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze de köyün adını Tsihisdziri (ციხისძირი) biçiminde not etmiştir (3:384). Daha geç tarihte Türkçe kaynaklarda köy Sihizir olarak da geçer (4:438).

Tsihisdzir, “kale” anlamındaki “tsihe” (ციხე) ile “dip, alt” anlamındaki “dziri” (ძირი) kelimelerinden oluşan bir tamlamadır ve “kale dibi” anlamına gelir. Tetriklde (თეთრიკლდე), Çamiara (ჩამიარა) gibi Gürcüce birkaç mevki adı köyde bugün de kullanılmaktadır. Tarihsel Gürcü coğrafyasında bu adı taşıyan başka yerleşmeler de vardır. Günümüzde Gürcistan’da Kobuleti’de Tsihisdziri (ციხისძირი) ve Tuşeti’de Tsihisdziri (ციხისძირი) adlı köyler bulunmaktadır.

Eski adı Tsihisdziri olan Kayadibi köyünün genel görünümü. Fotoğrafın kaynağı: Şavşat Belediyesi.

DEMOGRAFİ
Tsihisdziri köyünün görece erken döneme ait nüfusu, Rusların 1886 tarihli nüfusu üzerinden verilebilir. Bu tarihte köyde göre 414 kişiden yaşıyordu. İki kişi Gürcü, kalanı ise Türk olarak kaydedilmiştir (3). Adından da anlaşılacağı gibi tarihsel olarak bir Gürcü yerleşmesi olan köyde Gürcü nüfusunun kalmamış olması dikkat çekicidir. Bu Osmanlı döneminde Müslümanlaşmış olan nüfusun zaman içinde Türkleşmiş olmasıyla açıklanabilir.

Şavşeti bölgesinin Türkiye’ye bırakılmasından bir yıl sonra, 1922 yılında Artvin vilayetinde yapılan nüfus tespitinde Tsihisdziri köyü “Simzebir” adıyla kaydedilmiştir. Köyün adının bu şekilde geçmesi, bir yazım veya okuma hatasından geliyor olabilir. Bu tarihte köyün nüfusu 105 hanede yaşayan 600 kişiden oluşuyordu. Nüfusun tamamı “Türk” olarak kaydedilmiştir (5). 1926 yılında ise, Tsihisdziri köyünde 104 hanede 628 kişi tespit edilmiştir. Köyde yaşayan kişi sayısı artmışken, bir hane azaldığı görülmektedir (6:188).

Köyün nüfusu sonraki dönemde hızla artmış, 1935 yılında 754 kişiye, 1960 yılında da 1.176 kişiye ulaşmıştır (7:223; 8:75). Günümüzde köyde yaklaşık 250 kişi yaşamaktadır.

Birinci Tsihisdziri Kalesi yüksek tepenin sol tarafında, ikinci Tsihisdziri Kalesi yüksek tepenin sağ tarafında, üçüncü Tsihisdziri Kalesi sağdaki tepede yer almaktadır. Fotoğraf: Buba Kudava,  Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), 2018, Tiflis.

TARİHÇE
Tsihisdziri, tarihsel Gürcistan’ın güneybatı topraklarını oluşturan bölgelerden biri olan Şavşeti‘nin köylerinden biridir. Osmanlılar köyü, 16. yüzyılın ortasında, birleşik Gürcistan Krallığı’nın ardından bu bölgeye hakim olan ve bir Gürcü devleti olan Samtshe-Saatabago’dan ele geçirmiştir. Uzun süre Osmanlı egemenliğinde kalan köyün nüfusu bu sırada Müslümanlaşmış ve asimile olmuştur.

Tsihisdziri, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın sonucunda Rusların eline geçti. Rus idaresinde köy, Artvin sancağının (okrug) Şavşet-Şmerhevi kazasına (uçastok) bağlıydı. Bu kazanın içinde yer alan Garklobi nahiyesinin 10 köyünden biriydi. Rus egemenliği sırasında Tsihisdziri, Askiadze, Gurvadze, Manukidze, Sasunidze, Tetkilidze mahallerinden oluşuyordu (9:50). 1904 yılında Klarceti ve Şavşeti bölgelerini dolaşan Niko Mari, Kordisdze (კორდისძე), Karmusdze (ყარმუსძე) ve Abramisdze (აბრამისძე) gibi Gürcüce aile adlarının hatırlanmasına karşın, tarihsel olarak bir Gürcü köyü olan Tsihisdziri’yi Şavşat bölgesinde Gürcücenin unutulduğu köyler arasında sayar (10:141-142).

Tsihisdziri, Birinci Dünya Savaşı sonuna doğru bölgede Rus idaresinin sona ermesinin ardından bağımsız Gürcistan’nın sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgali sırasında Ankara Hükümeti’nin verdiği ültimatom üzerine Gürcü askerlerinin Artvin bölgesinden çekilmesiyle köy fiilen Türkiye’ye katıldı. 16 Mart 1921’de, Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında imzalanan Moskova Antlaşması’yla da Tsihisdziri Türkiye’ye bırakıldı (11:II.41).

Tsihisdziri, Türkiye’ye bırakılmasından bir yıl sonra, 1922 yılında Şavşat kazasının Meria nahiyesine bağlı bir köydü (5). Köyün adı 1925 yılında, Gürcüce anlamına çok yakın bir biçimde Kayadibi olarak değiştirildi (6:188). Bununla birlikte köyün eski adı, “Kayadibi (Sıhızır)” biöiçimde yeni adıyla birlikte uzun süre resmi kayıtlarda kullanılmıştır (12).

Cami mahallesinin 1 km güneyinde bulunan kilisenin kalıntısı. Fotoğrafın kaynağı: 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016.

TARİHİ YAPILAR
Tsihisdziri’de tarihsel yapılar iki kilise ve üç kaleden oluşmaktadır. Tsihisdziri’deki iki kiliseden biri, Cami mahallesinin 1 km güneyinde, yol kıyısında yer alır. Büyük ölçüde yıkık olan kilise, tek nefli bir yapıdır. Kiliseden geriye apsisin olduğu duvar kalmıştır. Bu duvar 4 metre yüksekliğinde, 4,5 metre genişliğinde ve 2,5 metre uzunluğundadır. Söz konusu duvar da ortadan ikiye yarılmıştır. Kuzey duvarı temele kadar  yıkılmış olup 7,9 metre uzunluğunda olduğu tespit edilebilmektedir. Kilisenin duvarları moloz taşlarla harç kullanılarak inşa edilmiştir. Geriye kalan kalıntılarda dolgu sistemiyle inşa edilmiş yapıdan az sayıda kaba yontu gri taş da kalmıştır. Kilisenin olduğu yerde ağaçlar büyümüştür (13:172-173; 14:25).

Cami mahallesinde, camiye 100 metre mesafede bulunan kilisenin kalıntısı. Fotoğrafın kaynağı: 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016.

Köydeki ikinci kilise, Cami mahallesinde, caminin 100 metre kuzeydoğusunda yer alır. Bu kiliseden geriye 5,3 metre uzunluğunda ve 2,5 metre yüksekliğinde bir duvar kalmıştır. Söz konusu duvar kaba taşlarla harç kullanılarak inşa edilmiştir (14:26).

Köyde iki metre yüksekliğinde duvarı kalmış olan kale. Fotoğrafın kaynağı: 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016.

Köye adını veren kalelerden biri, köyün kuzeyinde kayalık bir tepenin zirvesinde yer alır. 1.870 metre yükseklikteki tepede yer alan kaleden günümüze yıkıntılar ulaşmıştır. Köyün batı tarafında ikinci bir kale vardır. 1.570 metre yükseklikteki tepede yer alan bu kalenin duvarları iki metre yüksekliktedir. Geriye yıkıntıları kalan kalenin 11. yüzyılda inşa edilmiş olduğu sanılır. Köyün kuzeyinde yer alan üçüncü kale ise, 1.680 metre yükseklikte kayalık tepenin zirvelerinden birinin üzerinde inşa edilmiştir. Bu kale de büyük ölçüde yıkılmıştır (13:315-316).

KAYNAKÇA:
1. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye (Osmanlıca), İstanbul, 1927.
2. ^ “Şavşet-İmerhevi kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
3. ^ Zakaria Çiçinadze, Müslüman Gürcüler ve Gürcistan’daki Köyleri (Gürcüce), Tiflis, 1913.
4. ^ Köylerimiz, (Yayımlayan) Dahiliye Vekaleti, İstanbul, 1933.
5. ^ Nurşen Gök, “Artvin Livası’nın Anavatan’a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 41, Mayıs 2008, s. 89-104.
6. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, 2010 (Birinci basım 1927).
7. ^ 1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937.
8. ^ 1960 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1963.
9. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları (Gürcüce-Türkçe-İngilizce), Tiflis, 2019.
10. ^ Niko Mari, Şavşeti ve Klarceti Gezi Günlükleri (Gürcüce), Batum, 2015 (Birinci basım: 1911, Petersburg, Rusça). 
11. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 3 cilt.
12. ^ 1980 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1981.
13. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018.
14. ^ 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com ile oluşturun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close