Badela

BADELA (Gürcüce: ბადელა; translit.: “badela”), tarihsel Samtshe bölgesinin Potshovi vadisindeki yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Ardahan ilinin Posof ilçesinde yer alır. Adı Türkgözü olarak değiştirilmiştir.

Günümüzde Türkiye-Gürcistan sınırı ve gümrük kapısı olan Badela (Türkgözü), Posof kasabasının kuzeydoğusunda bulunmaktadır. Ardahan kentine 97 km, Posof kasabasına 16 km uzaklıktadır. Batısında Papola (Armutveren), güneyinde ise Stepanetsminda (Sarıdarı) köyleri bulunmaktadır.

KÖYÜN ADI 
Bugün Türkgözü adını taşıyan köyün bilinen en eski adı Badela’dır. Gürcüce Badela (ბადელა) olarak yazılan bu yer adı, Türkçeye Badela, Badelâ, Badile gibi farklı biçimlerde girmiştir. Nitekim Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği toprakların en eski tahrirlerinden biri olan 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan’da köyün adı Badela (بادلە) olarak kaydedilmiştir.[1] Bu yazılış biçimi daha geç tarihli Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır adlı Osmanlı tahrir defterinde korunmuş, 93 Harbi’nde (1877-1878) Tao-Klarceti bölgesini ele geçiren Ruslar da aynı yazım biçimini (Badela – Бадела) korumuşlardır.[2,3]

Geç tarihte Osmanlıca yazılışı biraz değişikliğe uğramıştır. Örneğin 1928 tarihli Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları adlı Osmanlıca yayında Badelâ (بادلا) biçiminde, yani sadece ilk hecesi değil son hecesi de uzun “a” ile yazılmıştır.[4] Badela adı daha yakın tarihlerde Bedile’ye dönüşmüştür.[5]

Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği topraklarda Badela adını taşıyan tek yerleşim yeri burası değildi. Ahısha (Ahaltsihe) livasına bağlı Azğur (Atskuri) nahiyesindeki köylerden birinin adı da Badela’ydı. Ayrıca bu bölgede bu adı taşıyan bir dere vardı.[6] Posof Çayı kıyısında bulunan Badela’nın adı, “balık ağı” anlamına gelen Gürcüce “bade” (ბადე) kelimesiyle ilişkili olabilir.

Gürcistan sınırında bulunan Badela (Türkgözü) köyünün konumu.

DEMOGRAFİ
Badela köyünün en eski nüfusu bilgisi 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı tahrir defterinde yer almaktadır. Bu kayda göre 1595 yılında köyde 12 hane yaşıyordu. Hane başına ortalama 5 kişinin düştüğü varsayılırsa, Badela’da 60 kişinin yaşadığı sonucuna varılabilir. 12 hanenin tamamı ispenç vergisi ödemekle yükümlü kılınmıştı. Bu da bu tarihte köyün nüfusunun tamamen Hıristiyanlardan oluştuğunu göstermektedir. Nitekim yıllık 10.000 akçe vergiyi vermekle yükümlü kılınmış erkek nüfus EliaManveliGiorgiİvaneAzaraEnukaGabrielNevruzMasurGrigola gibi adlar taşıyordu. Köyün nüfusu 1834 yılında 16 hane, 1878 yılında 39 hane olarak kaydedilmiştir.[7]

Badela’da kadın ve erkeğin birlikte tespit edildiği ilk nüfus sayımı Rus idaresi sırasında, 1886 yılında yapılmıştır. Bu sayıma göre köyde 377 kişi yaşıyordu. Nüfusun tamamının Türk olarak kaydedilmiş olması dikkat çekicidir. Bu durum 1595 yılından sonra nüfusun ya tamamen Müslümanlaştığı ya da köye Müslümanların yerleştirildiğini göstermektedir. Bu tarihte Badela köyü aynı zamanda Badela nahiyesinin (Badelskiy Merkez / Бадельский маркяз) de merkeziydi ve bu nahiyede toplam 2.410 kişi yaşıyordu. Badela nüfus açısından nahiyenin en büyük köyüydü ve nüfusun %15,6’sını barındırıyordu. Köyün nüfusu Rus idaresi sırasında gittikçe artmış, 1896 yılında 402, 1906 yılında da 501 kişiye ulaşmıştır.[8,9]

Türkiye sınırları içinde kaldıktan sonra genel nüfus sayımlarında adı önce Badela, sonra Türkgözü olarak geçen köyün nüfusu giderek artmış, 1935 yılında 750 kişiye, 1960 yılında 1.126 kişiye ulaşmıştır. Sonraki yıllarda köyden kente göçün bir sonucu olarak nüfus iyice azalmış, günümüzde 200 kişiye kadar düşmüştür.[10,11]

Badela (Türkgözü) köyünün uydu fotoğrafı.

TARİHÇE
Tarihsel Samtshe bölgesinin Tao-Klarceti kesiminde kalan Badela’nın kuruluşuna dair bilgi yoktur. Köyün sınırları içinde Badela’nın geçmişine ışık tutacak tarihsel kalıntı da tespit edilmemiştir. Osmanlı Devleti Badela’yı 16. yüzyılın son çeyreğinde ele geçirdiğinde köy Samtshe-Saatabago’nun sınırları içinde kalıyordu. Samtshe-Saatabago (1268-1625) ise, birleşik Gürcistan Krallığı’nın parçalanmasından sonra tarihsel Gürcistan topraklarında ortaya çıkan Gürcü devletlerinden biriydi.

Osmanlı Devleti ele geçirdiği bu toprakları Çıldır Eyaleti adı altında bir eyalete dönüştürdü. Bu eyalette yapılmış erken tarihli tahrirlerden biri olan Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan’a göre Badela bu eyalete bağlı Poshov livasının Güney (Mzvari) nahiyesinde yer alıyordu. Köylülerin ödemekle yükümlü kılındığı vergi kalemlerine bakınca Badela’da buğday, arpa, çavdar, darı, sebze ve meyve yetiştirildiği anlaşılmaktadır. Köylüler ayrıca yaylaya çıkıyor, domuz ve koyun yetiştiriyor, kışlık hayvan yemi olarak yonca ve ot depoluyordu. Badela’da bir adet su değirmeni vardı. Ayrıca Zubal ve Navsazar adındaki aznaurların üzüm bağları ile meyve bahçeleri vardı ve bunlar Mustafa adında birine zeamet olarak verilmişti. Badela köyü 1712 (H. 1124) yılında yıllık 3.233 akçe vergi karşılığında Mustafa, 1716 (H. 1129) yılında 3.232 akçe vergi karşılığında Ömer, 1719 (H. 1132) 10.300 akçe vergi karşılığında Hasan adına birine tahsis edilmişti.[12,13]

Badela, 93 Harbi olarak da bilinen 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Çarlık Rusyası’nın eline geçti. Bu savaştan önce köy Osmanlı-Rus sınırında yer alıyordu. O tarihte iki devlet arasındaki gümrük kapısı Badela’da bulunuyordu. Badela Deresi üzerindeki köprü geçişleri sağlıyordu. Burada ayrıca askeri kontrol noktaları yer alıyordu. Rus idaresinde Badela, Kars oblası içinde Ardahan sancağının (okrug) Poshov kazasına (uçastok) bağlı bir köydü. Bu kazanın nahiyelerinden (маркяз/merkez) biri olan Badela’ya bağlı köylerden biriydi. Badela nahiyesinde, Badela köyü dışında Gume (Гуме), Giorgis Ubani (Георгис-Убани), Lomian (Ломиан), Pala (Пала), Papalo (Папало), Petoban (Петобан), Satlel (Сатлел), Hertvis (Хертвис), Çuantel (Чуантел), Şuatskal (Шуацкал), Şuglauri (Шуглаури) ve Erema (Эрема) köyleri yer alıyordu.[14,15]

Badela, Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarında Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. 1921’de Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgal ederken Türk birlikleri de Ardahan, Artvin ve Batum bölgelerini fiilen ele geçirdi. Ankara Hükümeti’nin 16 Mart 1921’de Sovyet Rusya’yla imzaladığı Moskova Antlaşması’yla Badela’nın da içinde yer aldığı Ardahan ve Artvin Türkiye’ye bırakıldı.[16]

Badela, 1928 tarihli Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları adlı Osmanlıca yayına göre, Kars vilayetinin Poshof (Posof) kazasının Cilvana nahiyesine bağlı bir köydü.[17] 1935 tarihinde yapılan genel nüfus sayımında Badela adıyla aynı idari konuma sahipti. 1960 tarihli genel nüfus sayımında da aynı idari konuma sahip olmakla birlikte köyün adı Türkgözü (Bedile) olarak kaydedilmiştir. Son dönemde Bedile olarak adlandırılan Badela’nın adının bu tarihten bir süre önce Türkgözü olarak değiştirilmiş olduğu anlaşılmaktadır.[18,19]

Kaynakça:
1. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt; I. cilt, s. 317, III. cilt, s. 450.
2. ^ Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır 1694-1732 (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Tsisana Abuladze, Tiflis, 1979, s. 296.
3. ^ “Poshov kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
4. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 762.
5. ^ Köylerimiz, (Yayımlayan) İçişleri Bakanlığı, Ankara, 1968, s. 521.
6. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt; III. cilt, s. 133, 446.
7. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt: I. cilt, s. 317; II. cilt, s. 310; III. cilt, 450.
8. ^ “Poshov kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
9. ^ Candan Badem, Çarlık Yönetiminde Kars, Ardahan, Artvin, İstanbul, 2018, s. 114.
10. ^ 1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937, s. 37.
11. ^ 1960 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1963, s. 319.
12.^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt: I. cilt, s. 317; II. cilt, s. 310; III. cilt, 450.
13. ^ Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır 1694-1732 (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Tsisana Abuladze, Tiflis, 1979, s., 296, 289, 281.
14.^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt: III. cilt, 450.
15. ^ “Poshov kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
16. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt, s. 41.
17. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 762.
18. ^ 1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937, s. 37.
19. ^ 1960 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1963, s. 319.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close