Çihireti

ÇİHİRETİ (Gürcüce: ჩიხირეთი; translit.: “çih’ireti”), tarihsel Eruşeti bölgesindeki yerleşmelerden biridir. Günümüzde Ardahan ilinin Hanak ilçesinde, Hanak kasabasının 7 km kuzeydoğusunda yer alır ve adı Yünbüken olarak değiştirilmiştir.

ETİMOLOJİ
Bugün Yünbüken adını taşıyan köyün bilinen en eski adı Çihireti’dir. Gürcüce Çihireti (ჩიხირეთი) biçiminde yazılan bu ad Türkçeye Çikiret, Çihrit, Çıkırhet gibi değişik biçimlerde girmiştir. Nitekim 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı tahrir defterinde köy Çikiret (چكریت) olarak kaydedilmiştir.[1] Rusların bölgeyi ele geçirmesinden sonra 1886 yılında yaptıkları nüfus sayımında köyün adı Gürcücesine uygun biçimde Çihiret olarak yazılmıştır.[2] 1928 tarihli Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları adlı Osmanlıca yayında ise köyün adı Çihrit (چیخریت) olarak geçer.[3] İçişleri Bakanlığı’nın yayılmadığı Köylerimiz adlı köy listesinde Çihireti’nin yeni adı Yünbüken ve eski adı Çıkırhet olarak geçtiğinden hareketle köyün adının bu tarihten bir süre önce değiştirilmiş oladuğu anlaşılmaktadır.[4]

Çihireti büyük bir olasılıkla Çhireti’den (ჩხირეთი) değişikliğe uğramıştır. Gürcüce “çhiri” (ჩხირი) örgü şişi gelir. Çhireti ise, örgü şişinin yapıldığı yeri ifade eder ve bugünkü Yünbüken köyü eskiden ahşap şiş üretimiyle bilinen bir yer olabilir. Köyün adı muhtemelen bundan dolayı Yünbüken olarak değiştirilmiştir.

Eski adı Çihireti olan Yünbüken köyünün coğrafi konumu.

DEMOGRAFİ
Çihireti köyünün nüfusuna ilişkin ilk kayıt 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı tahrir defterinde yer almaktadır. Buradaki kayda göre köy 10 haneden oluşuyordu.[5] Her hanenin 5 kişiden oluştuğu varsayılırsa, Çihireti’de 50 kişinin yaşadığı söylenebilir. Vergi vermekle yükümlü kılınmış erkek adları olarak KazanaEliaPotsheraİasaSutiaEliazarBasilaVardzelGaga(nın torunu) ve İoane kaydedilmiştir. Osmanlıların kısa bir süre önce Gürcü yönetiminden ele geçirdiği Çihireti’deki nüfusun henüz Müslümanlaşmadığı bu kişi adlarından anlaşılmaktadır. Rus idaresinin 1886 yılında yaptığı nüfus sayımına göre ise köyde 32 kişi yaşıyor ve nüfusun tamamı Kürtlerden oluşuyordu.[6] Üç yüzyıl sonra Çihireti’nin nüfusun hem azalmış hem de sakinlerinin değişmiş olması dikkat çekicidir. Köyün eski sakinlerinin yerine sonradan Kürtlerin yerleştirilmiş olduğu bu kayıtlardan anlaşılmaktadır.

1960 Genel Nüfus Sayımı’nda Kars ilinin Hanak ilçesinde Yünbüken (Çıkırhet) adıyla kaydedilmiş olan köyün nüfusu 198 kişiden oluşuyordu. Bu nüfusun 95’i kadın, 103’ü erkekti.[7] Son tespitlere göre Yünbüken köyünün nüfusu 71’i kadın, 70’i erkek olmak üzere 141 kişi düşmüştür.[8] Altmış yıl sonra nüfusun artması yerine azalmış olması, Türkiye’nin genelindeki köyden kente göçün sonuçlarının Yünbüken köyüne de yansıdığını göstermektedir.

Yıllara Göre Nüfus Verileri
2019 →          141
2015 →          127
2010 →          131
1960 →          198
1886 →          32
1595 →          50

Eski adı Çihireti olan Yünbüken köyünün uydu fotoğrafı.

TARİHÇE
Tarihsel Tao-Klarceti bölgesinde yer alan Çihireti’deki tarihsel yapılardan köyün eski bir yerleşme olduğu anlaşılmaktadır.[9] Çihireti 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı tahrir defterine göre 16. yüzyılın sonlarına doğru Osmanlıların eline geçmesinden önce bir yerleşim yeriydi.

Çihireti erken ortaçağda Gürcü Krallığı’nın yönetimi altındaki bölgede yer alıyordu. 11. yüzyılda Büyük Selçukluların eline geçti. Daha sonra birleşik Gürcistan Krallığı Çihireti’nin de yer aldığı bölgeye hakim oldu. Bu krallığın parçalanmasından sonra Gürcü atabeglerin yönettiği Samtshe-Saatabago’nun (1268-1625) bir köyü haline geldi. Osmanlılar bu devleti yıkarak köyü de ele geçirdi ve Çihireti Çıldır Eyaleti içinde yer aldı. 1595 yılında bu eyaletin içinde Ardahan-i Büzürg livasının Meşe nahiyesine bağlı bir köydü.[10]

Yaklaşık üç yüz yıl Osmanlı idaresinde kalan Çihireti, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Rusların eline geçti. Rus idaresinde Çihireti Kars oblastında Ardahan sancağının (okrug) Ardahan kazasına (uçastok) bağlı bir köydü.[11]Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından Çihireti bağımsız Gürcistan sınırları içinde yer aldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgali sırasında Ankara Hükümeti kuvvetleri de Ardahan ve Artvin bölgeleri ile geçici olarak Batum’u fiilen sınırlarına kattı. 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması’yla Çihireti’nin de içinde yer aldığı Ardahan ve Artvin bölgeleri Türkiye’ye bırakıldı.[12]

Çihireti 1928 tarihli Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları adlı Osmanlıca yayına göre Çihireti Kars ilinde Ardahan ilçesinin Damal nahiyesine bağlı bir köydü.[13] Hanak’ın 1958’de ilçe yapılmasından sonra Çihiret de bu kazaya bağlanan Damal nahiyesinin köyü haline geldi ve 1960 yılından önce adı Yünbüken olarak değiştirilmiş olan köy bu tarihten itibaren Hanak ilçesinde yer almaktadır.

Çihireti köyünün kilisesinden sadece az sayıda taş günümüze ulaşmıştır. Fotoğraf: Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), Tiflis, 2018.

TARİHSEL YAPILAR
Yünbüken’in sınırları içinde bir zamanlar var olan kilise ve kalelerin günümüze kalıntıları kalmıştır. Köyün merkezinin 1,5 kilometre kuzeyindeki köyü kilisesi tamamen yıkılmış, bugüne sadece temel taşları kalmıştır. Köyün merkezinin 1,3 kilometre güneydoğusunda, iki vadi arasında kale kalıntıları mevcuttur. Deniz seviyesinden 2.030 metre yüksekte olan ve günümüze yıkıntıları ulaşan kalenin genişliği 46 metre, uzunluğu 50 metredir. Köyün merkezinin 800 metre batısında ise bir başka kale vardır. Kale iki derenin birleştiği noktada bir tepede yer alır. Yünbüken’in merkezinin 2,9 kilometre kuzeybatısındaki kalıntılar burada başka bir kalenin daha olduğunu göstermektedir.[14]

Kaynakça:
1. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 Cilt; I. Cilt, s. 405, 513; II. Cilt, s. 397, 500; III. cilt, s. 555.
2. ^ Candan Badem, Çarlık Yönetiminde Kars, Ardahan, Artvin, İstanbul, 2018, s. 110.
3. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 762.
4. ^ Köylerimiz, (Yayımlayan) İçişleri Bakanlığı, Ankara, 1968, s. 587.
5. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 Cilt; I. Cilt, s. 513; II. Cilt, s. 500.
6. ^ Candan Badem, Çarlık Yönetiminde Kars, Ardahan, Artvin, İstanbul, 2018, s. 110.
7. ^ “1960 Genel Nüfus Sayımı”, s. 317. Erişim tarihi: 26 Nisan 2020.
8. ^ “Ardahan Hanak Yünbüken Köyü Nüfusu”. Erişim tarihi: 26 Nisan 2020.
9. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 210, 385.
10. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 Cilt; I. Cilt, s. 405, 513; II. Cilt, s. 397, 500; III. cilt, s. 555.
11. ^ Candan Badem, Çarlık Yönetiminde Kars, Ardahan, Artvin, İstanbul, 2018, s. 110.
12. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt, s. 41.
13. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 762.
14. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 210, 385.

Not: Bu yazı ႧႤႧႰႨ ႾႠႰႨ tarafından Vikipedi için kaleme alınmıştır.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close