Turmanidze

TURMANİDZE (Gürcüce: თურმანიძე; okunuşu: “turmanidze”), tarihsel Şavşeti bölgesinin yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Artvin iline bağlı Şavşat ilçesinin bir köyüdür. 1925 yılında adı Kayabaşı olarak değiştirilmiştir. 

Turmanidze, Şavşat‘ın kuzeybatısında yer alır. Bu kasabaya 21 km uzaklıktadır. Çevresinde Çakvelta (Şenocak), Ahaldaba (Tepeköy), Karaveti (Saylıca), Cvarebi (Şalcı) ve Cvarishevi (Sebzeli) adlı köyler bulunmaktadır.

KÖYÜN ADI
Bugün Kayabaşı adını taşıyan yerleşmenin bilinen en eski adı, Turmanidze’dir (1:153). Gürcüce bir yer adı olan Turmanidze (თურმანიძე), Türkçeye Turmanize (تورمانیزە) olarak girmiştir (2:32; 3:160). 93 Harbi’nde (1877-1878) Artvin bölgesini ele geçiren Ruslar da köyü Turmanidze (Турманидзе) adıyla kaydetmiştir (4).

Köyün adının, burada yaşayan Turmanidze adlı aileden geldiği anlaşılmaktadır (5:11). Köyde Patarağeleti (პატარაღელეთი), Kodistskaro (კოდისწყარო), Lelovani (ლელოვანი), Zedvake (ზედვაკე), Tetritskaro (თეთრიწყარო), Miçaçi (მიჭაჭი), Kortna (კორტნა) gibi yer adları da buranın bir Gürcü yerleşmesi olduğunu göstermektedir (2:185).

Bugün Kayabaşı adını taşıyan Turmanidze köyü. Fotoğraf: Şavşat Belediyesi.

DEMOGRAFİ
Turmanidze köyünün görece erken döneme ait nüfus bilgisi, Rusların 1886 yılındaki tespiti üzerinden verilebilir. Bu tespitte köyün nüfusu 35 kişiden oluşuyordu. Nüfusun tamamı Gürcü olarak kaydedilmişti (4).

Artvin bölgesinin Gürcistan tarafından Ankara Hükümeti’ne bırakılmasından sonra, 1922 yılında yapılan nüfus tespitinede köyde 16 hanede 99 kişi yaşıyordu. Bu tarihte nüfusun tamamı “Türk” olarak yazılmıştır (6). Asimile olmuş Gürcülerin “Türk” olarak kaydedilmiş olması gerekir. Öte yandan 1886 yılına göre nüfusun yaklaşık üç katı armış olması, köye yeni bir nüfusun yerleştirilmiş olduğunu göstermektedir.

1935 genel nüfus sayımında köyün nüfusu 123 kişiye yükselmişti (7:222). Bugün köyde yaklaşık 20 kişi yaşamaktadır.

Turmanidze köyünde yekpare taştan oyulmuş yuvarlak ağızlı eski dibek. Fotoğraf: 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016.

TARİHÇE
Turmanidze, orta çağda tarihsel Gürcistan’ın güneybatı kısmını oluşturan bölgelerden biri olan Şavşeti‘de yer alıyordu. Osmanlılar burayı 16. yüzyılın ortalarına doğru Gürüclerden ele geçirdi. Daha sonra Turmanidze Çıldır Eyaleti sınırları içinde kaldı.

Turmanidze, üç yüzyılı aşkın bir süre Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonra, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından Rusya İmparatorluğu’nun egemenliğine girdi. Rus idaresinde Turmanidze, Artvin sancağının (okrug) Şavşet-İmerhevi kazasına (uçastok) bağlıydı. Bu kaza içinde, on köyden oluşan Garkloba nahiyesinin nüfus açısından en küçük köyüydü (4).

Turmanidze, Rus hakimiyetinin sona ermesinden sonra, bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. 1921 yılında, Sovyet Rusya’nın Gürcistan’ı işgali sırasında, Ankara Hükümeti’nin verdiği ültimatom üzerine Gürcüler Artvin ve Ardahan bölgelerinden çekildi. 16 Mart 1921’de, Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında imzalanan Moskova Antlaşması’yla da Turmanidze köyü Türkiye’ye bırakıldı (8:II.41).

Turmanidze, 1922 yılında Artvin livasında yapılan nüfus tespitinde, Şavşat kazasının merkez nahiyesine bağlıydı (6). Turmanidze adı, yabancı kökenli bir yer adı olduğu için 1925 yılında Kayabaşı olarak değiştirilmiştir (9:188). Adının değiştirilmesine rağmen, köyün eski adı yeni adıyla birlikte “Kayabaşı (Turmanize)” biçiminde uzun bir süre daha resmî kayıtlarda kullanılmıştır (10).

TARİHSEL YAPILAR
Turmanidze köyünde herhangi bir tarihsel bir yapı tespit edilmemiştir. Bununla birlikte, yekpare taştan oyulmuş irice yuvarlak ağızlı bir dibek günümüze kalmıştır (2:32).

KAYNAKÇA:
1. ^ Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, İstanbul, 2013.
2. ^ 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016.
3. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, 1927.
4. ^ “Şavşet-İmerhevi kazası (1886 Yılı)” (Rusça). 
5. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları (Gürcüce), Tiflis, 2019. 
6. ^ Nurşen Gök, “Artvin Livası’nın Anavatan’a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 41, Mayıs 2008, s. 89-104. 
7. ^ 1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937
8. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 3 cilt.
9. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, İstanbul, 2010.
10. ^ 1980 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1981.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com ile oluşturun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close