Tsria

TSRİA (Gürcüce: ცრია; okunuşu: “tsria”), tarihsel Klarceti bölgesinin yerleşim yerlerinden biridir. Günümüzde Artvin ilinin merkez ilçesinde yer alır. Köyün adı zaman içinde Sirya’ya dönüşmüş, 1925 yılında da Zeytinlik olarak değiştirilmiştir.

Tsria, Artvin kentinin güneyinde, Çoruh Nehri’nin sol kıyısında yer alır. Bu kente 21 km uzaklıktadır.

Tsria / Sirya köyü. Baraj suları altında kalmadan önceki hali.

TARİHÇE
Zeytinik köyünün Tükçe kaynaklardaki eski adı Sirya’dır. 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesinde de Sirya / Sirye (سریە) olarak geçer (1:VIII.356). Bu yer adı Gürcüce Tsria’dan (ცრია) gelir (2:602). Nitekim Rus idaresi de 1886 yılında köyü Tsria (Цриа) adıyla kaydetmiştir (3).

Tsrisa, tarihsel Gürcistan’ın güneybatı kesimini oluşturan bölgelerden biri olan Klarceti‘de yer alır. Klarceti, Gürcü Krallığı’nın prensliklerinden biriydi ve bu prensliğin merkezi Artanuci idi. Bu bölgeyi Osmanlılar 16. yüzyılın ilk yarısında Gürcülerden ele geçirdi (4:66-67). Osmanlı idaresinde Tsria Çıldır Eyaleti içinde yer alıyordu.

Zeytinlik (Tsria) köyünün haritadaki konumu.

Tsria, 19. yüzyılın ikinci yarısında Trabzon Vilayeti’nin Lazistan sancağına bağlı Livane kazasının köylerinden biriydi. 1876 Trabzon vilayeti salnamesine göre köyde 77 hanede 236 kişi yaşıyordu. Salnamede belirtilemiş olmakla birlikte bu tarihte Osmanlı idaresi sadece erkek nüfus tespit ediyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince köyde yaşayan insan sayısının yaklaşık 472 kişi olduğu ortaya çıkar. Nitekim 1886 yılındaki nüfus da bu varsayımı desteklemektedir. Bu tespite göre Tsria’nın nüfusu sadece Müslümanlardan oluşuyordu. Tarımla geçinen köyde hayvan varlığı olarak 60 eşek, 80 öküz, 60 inek, 5 at, 200 keçi ve 80 koyun tespit edilmiştir (1:VIII.357).

Tsria, uzun süre Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonra, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından Rusların eline geçti. Rus idaresinin 1886 yılındaki nüfus tespiti sırasında Artvin sancağının (okrug) Artvin kazasında (uçastok) yer alıyordu. Nüfusu 507 kişiden oluşuyordu. Bu nüfusun tamamı “Türk” olarak kaydedilmiştir. Tsria aynı zamanda bu kaza içinde bir nahiyeydi. Tsria nahiyesi (сельское общество: kırsal topluluk), üç köyden oluşuyordu ve nahiyede tamamı “Türk” olan 1.161 kişi yaşıyordu. Tsria köyü, nüfus açısından bu nahiyenin en büyük köyüydü (3).

Siria, Çoruh’ta sefer yapan kayıkların uğradığı iskelelerden biriydi; 19. yüzyılın sonları. Giorgi Kazbegi’nin Bir Rus Generalinin Günlükleri – Türkiye Gürcistanı’nda Üç Ay adlı kitabından alınmıştır.
Tao-Klarceti bölgesinde uzun bir geçmişi olan bağcılığın ve şarap yapımının yakın tarihlere kadar Sirya’da devam ettiğini söyleyebiliriz.

Tsria, Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarında Rusya’nın bölgeden çekilmesinden bir süre sonra, Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti’nin sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgali sırasında Ankara Hükümeti’nin Tiflis hükümetine verdiği ültimatom üzerine Gürcü idaresinin çekilmesinin ardından köy fiilen Türkiye’ye katıldı. Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti’nin topraklarının işgal edilmesinin ardından Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti’nin 16 Mart 1921’de imzaladığı Moskova Antlaşması’yla Tsria köyünü de kapsayan Artvin ile Ardahan bölgeleri Türkiye’ye bırakıldı (5:I.489).

Artvin livasında 1922 yılında yapılan nüfus tespiti sıradında Tsria / Sirya köyünde 80 hanede 330 kişi yaşıyordu. Bu tarihte de nüfusun tamamı Türk olarak kaydedilmiştir. 1886 yılıyla kıyaslandığında köyün nüfusunun azaldığı görülmektedir. Köy halkının bir kısmının Rus idaresi sırasında Osmanlı ülkesine göç etmiş olmalıdır. 1922 nüfus cetveline göre Tsria / Sirya aynı zamanda Artvin livasının merkez kazasına bağlı bir nahiyeydi. On köyü kapsayan Sirya nahiyesinin nüfusu 1.528 kişiden oluşuyordu (6). Tsria / Sirya Türkçe olmadığı için köyün adı 1925 yılında Zeytinlik olarak değiştirildi. Sirya nahiyesi 1926 yılında kaldırıldı. Bu tarihte köyde 448 kişi yaşıyordu (7:141).

Zeytinlik (Tsria) köyünden bir görünüm.

Artvin vilayeti üzerine yazdığı kitapla tanınan Muvahhid Zeki’nin 1927 yılında verdiği bilgiye göre, Tsria Dağ’ının eteklerinde yer alan Tsria, Berta ve Ardanuç dışında, Artvin vilayeti sınırlarında bağcılığın yapıldığı önemli yerlerden biriydi. Nitekim 1874 yılında bölgeyi dolaşan Giorgi Kazbegi de Artvin bölgesinde harika üzümlerin yetiştiği iki yer olarak Tsria ve Orcohi‘den söz etmiştir (7:45; 8:115). Öte yandan Çoruh Nehri’nde Artvin ile Batum arasında ulaşım ve nakliye amacıyla yapılan kayık seferlerinin iskelelerinden biri Tsria’da bulunuyordu. Buradan altı düz kayıklarla Borçka ve Batum’a seferler yapılıyordu (7:45; 9).

Yeni Zeytinlik köyü.

Muvahhid Zeki’nin verdiği bilgiye göre, Sirya köyünde genelde iki katlı, yarı kâgir evler vardı. Köydeki başlıca tarımsal üretim mısır, arpa ve buğdaydan oluşuyordu. Ayrıca dışarı satmak için zeytin, hurma, üzüm ve ceviz yetiştiriliyordu. Üzümden cevizli sucuk ve şarap imal ediliyordu. Yıllık olarak yaklaşık 25.000 kilogram zeytin, yaklaşık 25.000 kilogram üzüm elde ediliyordu. Şarap ev imalatı biçimde yapılıyordu. “Sirya” markasıyla şarap imalatı yakın tarihlere kadar devam etmiştir. Bunların yanı sıra yerleşimde ev tezgâhlarında küçük çaplı dokumacılık da yapılıyordu. Peştamal, yatak çarşafı, peşkir ve şal gibi dokumalar Ardahan, Şavşat ve Kars’ta satılıyor, onların yerine burada yeteri miktarda yetiştirilemeyen buğday ve mısır alınıyordu. Köy halkı ayrıca kayıkçılık ve demircilikle de yapıyordu. Sirya nahiyenin Hodi yöresinde ise, bakır madeni işletiliyordu. Nahiyenin geneli küçükbaş hayvancılığın (koyun ve keçi) yanı sıra eşek yetiştiriciliğiyle de tanınıyordu (7:167; 10).

Yeni Zeytinlik köyünden bir görünüm.

Zeytinilk köyü, 1935 genel nüfus sayımında, yeniden kurulmuş olan Sirya nahiyesinde yer alıyordu. Bu sırada Sirya nahiyesi, Çoruh vilayetinin Artvin kazasına bağlıydı. Bu tarihte köyde 554 kişi yaşıyordu (11:403).

Tsria köyü yakın bir dönemde Deriner Barajı’nın suları altında kalmış, köy barajın kıyısında yeniden kurulmuştur. Zeytinlik ve Oruçlu köylerinde bulunan iki cami, iki türbe ve bir sivil mimarlık örneği yapılar sular altında kalmıştır.

KAYNAKÇA:
1. ^ Trabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt.
2. ^ Klarceti (Gürcüce), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Şota Mamuladze, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Cemal Karalidze, Batum, 2016.
3. ^ “Artvin kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
4. ^ Roland Topçişvili, Gürcülerin Etnik Tarihi ve Gürcistan’ın Tarihsel-Etnografik Bölgeleri (Gürcüce), 2002.
5. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1969, 3 Cilt, 2. cilt s. 489.
6. ^ Nurşen Gök, “Artvin Livası’nın Anavatan’a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 41, Mayıs 2008, s. 89-104.
7. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, İstanbul, 2010.
8. ^ Giorgi Kazbegi, Bir Rus Generalinin Günlükleri – Türkiye Gürcistanı’nda Üç Ay, 2019.
9. ^ Taner Artvinli, “Tarihe karışan bir meslek: Çoruh’ta Kayıkçılık”.
10. ^ Rasim Yılmaz“Sirya’ya Son Bakış”.
11. ^ 1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com ile oluşturun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close