Tbeti

TBETİ (Gürcüce: ტბეთი; translit.: “t’beti”), tarihsel Şavşeti bölgesindeki yerleşmelerden biridir. Bugün Artvin iline bağlı Şavşat ilçesinde yer alır ve adı Cevizli olarak değiştirilmiştir. Türkçede yaygın olarak Tibet biçiminde yanlış yazılmaktadır. Gürcistan’da Tbeti adını taşıyan başka yerleşmeler de vardır.

KÖYÜN ADI
Tbeti, Gürcüce tba (ტბა, göl) kelimesine -eti (-ეთი, yer eki) soneki getirilerek türetilmiş bir yer adıdır ve “göller yöresi” ya da “göller bölgesi” anlamına gelir. Nitekim Gürcü coğrafyacı Vahuşti Tbeti’nin adını çok sayıdaki gölden aldığını yazar. Gerçekten de Arsiani Dağlarının eteklerinde, Şavşat taraflarında pek çok yerde küçük tepeler ve bu tepeler arasına dağılmış pek çok göl bulunur. Tbeti adı, Gürcistan coğrafyasında, Şavşeti dışında da yaygın rastlanan yer adlarından biridir.[1,2]

Tbeti adı erken Osmanlıca kaynaklarda Tbit, geç dönem Osmanlıca kaynaklarda Tibet biçiminde yazılmıştır. Nitekim 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı tahrir defterinde köyün adı Tbit (طبيت) olarak kaydedilmiştir.[3] Yaklaşık yüz yıl sonrasına ait bir tahrir defteri olan Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır’da köyün adı Tibet (طيبهت) biçimine dönüşmüştür.[4] 93 Harbi’nde bölgeyi ele geçiren Rusların 1886 tarihli kayıtlarında köyün adı, Gürcüce özgün biçimine yakın Tbet (Тбет) olarak yazılmıştır.[5]

Tbeti’nin adı 1925’te Cevizli olarak değiştirilmiştir. Muvahhid Zeki 1927 yılında yayımlanan Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye adlı Osmanlıca kitabında köyün eski adını Tibet (طيبهت) olarak vermiştir.[6] Dahiliye Vekaleti’nin 1933’te yayımladığı Köylerimiz adlı kitapta köyün adı Cevizli olarak verilirken, parantez içinde sehven “Zibet” yazılmıştır.[7]

Eski adı Tbeti olan Cevizli köyü. Fotoğraf: Kültür Portalı – “Şavşat Cevizli Köyü – Artvin

 TARİHÇE
Tbeti’deki kilise kalıntılarına bakınca köyün çok eski yerleşme olduğu söylenebilir.[8] Tarihsel Tao-Klarceti bölgesinde yer alan Tbeti, Gürcü Krallığı yönetimindeyken bu bölgenin diğer yerleşmeleri gibi 1080’de Büyük Selçuklular tarafından istila edildi. 13. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Gürcü atabegler tarafından yönetilen Samtshe-Saatabago sınırları içinde yer aldı. Tbeti’nin de içinde yer aldığı bölge 16. yüzyılın son çeyreğinde tamamen Osmanlıların eline geçti ve yöre Çıldır Eyaleti adıyla idari birime dönüştürüldü. Bu bölgenin en eski Osmanlı kaydı olan Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan’da Tbeti köyü Ahısha livasına bağlı Cacarak nahiyesinde Aşağı Tbeti ve Yukarı Tbeti olarak kaydedilmiştir. Bu tarihte Yukarı Tbeti köyü tamamen boşalmışken, Aşağı Tbeti köyünde 12 hane yaşıyordu.[9] Daha geç tarihte ise Tbeti, Çıldır Eyaleti’nin sancaklarından biri olan Ardahan-ı Büzürg (Büyük Ardahan) livasında “Aşağı Tibet” adıyla kaydedilmiştir.[10] Bu kayıt Yukarı Tbeti köyüne bir daha kimsenin yerleşmediğini de göstermektedir.

Tbeti köyüyle aynı adı taşıyan Tbeti Kilisesi. Kilise 1961 yılında dinamitlenerek yıkılmıştır. Fotoğraf: Andrey Mihailoviç Pavlinov; 1888.

Uzun süre Osmanlı idaresinde kalan Tbeti, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Rusya İmparatorluğu’nun eline geçti. Bu savaştan sonra köyde 10 hane kalmış, 5 hane ise göç etmiştir.[11] Köy Badaçidze, Demurçidze, Ziadidze ve Turutidze mahallerinden oluşuyordu.[12] 1886 tarihli Rus kayıtlarına göre Tbeti’de 591 kişi yaşıyordu; 8 kişi Gürcü, 583 kişi Türk olarak kaydedilmiştir.[13] Tbeti, yine Rus kayıtlarına göre 1910 yılında Artvin sancağına (okrug) bağlı Şavşat kazasında (uçastok) yer alıyordu.[14]

Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından Tbeti bağımsız Gürcistan sınırları içinde yer aldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgali sırasında Ankara Hükümeti tarafından fiilen yeniden Türkiye’ye katıldı. 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması’yla Tbeti’nin de içinde yer aldığı Artvin ve Ardahan bölgeleri Türkiye’ye bırakıldı.[15] Ertesi yıl, 1922 nüfus cetveline göre köyde 156 hanede 849 kişi yaşıyordu.[16] Tbeti’nin adı 1925’te Cevizli olarak değiştirildi. 1926 nüfus tahririne göre Meria nahiyesine bağlı bir köy olan Cevizli’nin nüfusu 449’u kadın ve 418’i erkek olmak üzere 867 kişiden oluşuyordu.[17]

Tbeti Kilisesi. Fotoğraf: Buba Kudava,  Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu, 2018, Tiflis.

TBETİ KİLİSESİ VE İNCİLLERİ
Orta çağlarda piskoposluk merkezi olan Tbeti, aynı adı taşıyan Tbeti Manastırı‘yla ünlüdür. Piskoposluk kilisesi olan Tbeti Kilisesi, 914 yılında kubbeli bir yapı olarak inşa edilmiştir. Köyün güneydoğu kısmında hâlâ ayakta duran kilise 1961 yılında dinamitle yıkılmıştır. Kilisenin duvar resimlerinin bazı kısımları gümümüze ulaşmıştır. Tbeti Manastırı’nda elyazmasıyla çoğaltılan İncil’ler Tbeti İncilleri olarak adlandırılır. Rusya Ulusal Kütüphanesi Doğu Yazmaları Bölümü’nde muhafaza edilen elyazması Birinci Tbeti İncili 322 yapraktan oluşur. İncil Tbeti Kilisesi’nde 995 yılında Davit Oşkeli ve Arkiposi tarafından kopyalanmıştır. 10. yüzyılda Asomtavruli ve Nushuri denilen Gürcü alfabesiyle kopyalanan bir başka İncil Tiflis’te Korneli Kekelidze Gürcistan Elyazmaları Merkezi’nde bulunmaktadır. 38,5 × 30 cm ebatlarındaki İncil 242 yapraktan oluşur. Aynı merkezde muhafaza edilen bir başka Tbeti İncili 1161-1165 yıllarında kopyalanmıştır. Resimlenmiş olan İncil, 321 yapraktan oluşur.[18]

Tbeti köyündeki Tbeti Kilisesi. Güney kısmının içeriden görünüşü; 2012.

Köyün merkezinde değil, vadinin karşı yakasında yer alan Tbeti Kilisesi 19. yüzyılda yıkılmaya başlamış ve yapı taşları sağa sola saçılmıştı. Geçen yüzyılın başlarında Şavşatlılar Tbeti Manastırı hakkında sözlü gelenekten gelen söylenceler anlatıyordu. Buna göre bu manastır Kraliçe Tamar tarafından yapılmıştı. Başka yerlerde olduğu gibi burada da Kraliçe Tamar’ın adı biliniyordu. Bu yöredeki bütün eski kalıntıların Kraliçe Tamar tarafından yapıldığına inanılıyordu.[19]

Kaynakça:
1. ^ Zakaria Çiçinadze, Müslüman Gürcüler ve Gürcistan’daki Köyleri (Gürcüce), 1913, Tiflis, s. 280.
2. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt; 3. Cilt (1958) s. 220-221.
3. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt; 3. Cilt (1958) s. 220-221.
4. ^ Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır 1694-1732 (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Tsisana Abuladze, Tiflis 1979, s. 311.
5. ^ “Şavşat-İmerhev kazası (1886 Yılı)” (Rusça)
6. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye (Osmanlıca), 1927, s. 160.
7. ^ Köylerimiz, (Yayımlayan) Dahiliye Vekaleti, 1933, İstanbul, s. 139.
8. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 166.
9. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt; 3. cilt, s. 220-211.
10. ^ Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır 1694-1732 (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Tsisana Abuladze, Tiflis 1979, s. 140, 184.
11. ^ Zakaria Çiçinadze, “Livani’den Notlar” (Gürcüce), İveria gazetesi, 5 Ağustos 1893, sayı 166.
12. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları (Gürcüce), 2019, Tiflis, s. 10.
13. ^ “Şavşat-İmerhev kazası (1886 Yılı)” (Rusça)
14. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları (Gürcüce), 2019, Tiflis, s. 46.
15. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt, s. 41.
16. ^ Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, 2013, s. 201.
17. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010 (Birinci basım 1927), s. 188.
18. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 166, 415, 425.
19. ^ Zakaria Çiçinadze, Müslüman Gürcüler ve Gürcistan’daki Köyleri (Gürcüce),1913, Tiflis, s. 180, 284.

Not: Bu yazı ႧႤႧႰႨ ႾႠႰႨ tarafından Vikipedi için kaleme alınmıştır.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close