Bazgireti

BAZGİRETİ (Gürcüce: ბაძგირეთი; translit.: “bazgireti”), Şavşeti’nin İmerhevi vadisindeki yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Artvin ilinin Şavşat ilçesinde yer alır. Adı Maden olarak değiştirilmiştir.

Bazgireti Şavşat’ın kuzeybatısında yer alır. Artvin’e 102 km, Şavşat’a 37 km uzaklıktadır. Zemubani, Komubani, Gameşeti, Karçhali gibi mahallelerden oluşur. Köyün adı Badzgireti biçiminde yazılıyorken, sonradan Bazgireti’ye dönüşmüştür. 

Bazgireti aynı zamanda bir derenin de adıdır. Bu derenin oluşturduğu vadiye birkaç köy yer almaktadır. Bundan dolayı Bazgireti köyünün sınırları bazen belirsiz hale gelmektedir. Bazgireti köyü bu derenin başlangıcında yer alır ve vadinin en büyük köyüdür.

KÖYÜN ADI
Bazgireti, köyün bilinen en eski adıdır. Işılgan olarak bilinen bir çalı olan “badzgi” (ბაძგი) ya da “badzgari” (ბაძგარი) kelimesinden türeyen bu yer adı, bu bitkinin bol yetiştiği yer, “ışılganlık” anlamına gelir. Bitkinin Latince (Ilex colchica) adındaki colchica kelimesi, antik çağda Bazgireti’nin de yer aldığı Kolheti’yle (Kolhis) ilişkilidir. Bu bitki türünün colchica olarak adlandırılması, ışılganın Tao-Klarceti bölgesinde yaygın bir bitki olduğunu göstermektedir.

Bazgireti ya da Badzgireti adı Türkçeye Bazgiret (بازكیرەت) olarak girmiştir (1:161). 

DEMOGRAFİ
Rus idaresi sırasında kadın ve erkeğin birlikte tespit edildiği 1886 tarihli  ilk nüfus sayımına göre Bazgireti köyünde 30 hanede 224 kişi yaşıyordu. Bu nüfusun tamamı Gürcü olarak kaydedilmiştir. Hane başına 7,4 kişi düşmesi ailelerin görece kalabalık olduğunu göstermektedir. Bu nüfus Rus idaresi sırasında artmış, 1908 yılında 304 kişiye ulaşmıştır (2; 3:12, 32).

Bazgireti’de 1922 yılında 45 hanede 228, 1926 yılında 48 hanede 323 kişi yaşıyordu. Bu nüfus 1935’te 346 kişiye, 1960’ta 456 kişiye ulaşmıştır. Günümüzde ise 150 kişiye düşmüştür. 

Karçkal vadilerinden en büyüğü Badzgireti’dir. Burası, Phikiuri köyünün altındaki İmerhevi deresine dökülen aynı isimli dereyle sulanıyor. Ulaşılamazlığı ve yoksulluğu ile dış dünyadan kopmuş bulunan bu vadi rotamızın dışında kaldı. Oraya ancak yaya olarak çıkılabiliyor. Ama böyle bir yolculuk için zamanımız yeterli değildi. Ayrıca anlatılana göre, bizi orada başka bir yerde göremeyeceğimiz pek bir şey beklemiyordu. Nüfus daha çok üst kısımlarda, vadinin genişlediği yer olan tepeye yığılmıştır. Kaynak: Giorgi Kazbegi, Bir Rus Generalinin Anıları – Türkiye Gürcistanı’nda Üç Ay, 2019, s. 92.

Bazgireti köyü.

TARİHÇE
Bazgireti,  16. yüzyılda Osmanlı Devleti ele geçirdiğinde Samtshe-Saatabago’nun (1268-1625) sınırları içinde kalıyordu. Samtshe-Saatabago ise, ortaçağda birleşik Gürcistan Krallığı parçalanması sonucunda tarihsel Gürcistan sınırları içinde ortaya çıkan Gürcü devletlerinden biridir. Osmanlı yönetiminin kurduğu Çıldır Eyaleti içinde bir köy olan Bazgireti’yi 93 Harbi’nde (1877-1878) Ruslar ele geçirdi. Rus idaresinde Bazgireti, Batum oblastına bağlı Artvin sancağının (okrug) Şavşat-İmerhevi kazasında (uçastok) yer alıyordu. Bu kazaya bağlı Daba nahiyesinin köylerinden biriydi (2). Köy, Zemo-bani (Yukarı Mahalle), Komo-bani (Aşağı Mahalle) ve Gamişeti olmak üzere üç mahalleden oluşuyordu (4: 221). 

Bazgireti, Birinci Dünya Savaşı sonlarında Rus ordusunun bölgeden çekilmesiyle bir süre Gürcistan sınırları içinde kaldı. Sovyet Rusya’nın Gürcistan’ın bağımsızlığına son vermesinden sonra, 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması gereğince Türkiye’ye bırakıldı (5: II,41). 1922’de İmerhevi nahiyesinin köylerinden biriydi.  

Sazgireli Kilisesi de denen Bazgireti Kilisesi’nin planı. G. Kipiani. Kaynak: Ş. Mamuladze, Şavşeti, 2011, s. 86.

TARİHSEL YAPILAR
Bazgireti’de günümüze ulaşan başlıca tarihsel yapı, tek nefli bir yapı olan Sazgireli Kilisesi’dir. Kilisenin olduğu yere “Sazgirela”, “Sazgireli Düzü” deniyor. Bu ad “satskerela”dan (manzara) geliyor olabilir. Birkaç vadinin başlangıcı olan ve yaylaların bulunduğu bir düzlükte bulunan yapı Bazgireti Kilisesi olarak da bilinir. Kare bir plana sahip olan kilise zaman içinde yıkılmış; bununla birlikte dış yüzey taşları dökülmüş olsa da duvarların bir kısmı bugün de ayaktadır. İkinci tarihsel yap ise, Hevtsvrili Kalesi olarak da bilinen Bazgireti Kalesi’dir. Kireç harcıyla inşa edilmiş olan kale, İmerhevi Deresinin sağ yakasında, Bazgireti Deresi vadisinde yer alır. Hevtsvrili (Çağlıyan) köyünde bulunmasına rağmen Bazgireti Kalesi olarak da bilinmektedir (6: 163,318; 7:85-86).

Badzgireti’nin güneybatısında, bir tepede, Sadgereli denilen yerde, köylüler bir kilisenin varlığından söz ediyorlar. Fakat kendilerinden emin biçimde, kilisede yazı olmadığını, yazıları yaşlıların da hatırlamadığını söylüyorlar. Buraya, Badzgireti’ye doğru çok belirgin biçimde sarkan kayalık zirveye yakın olmasından dolayı “Kapanti-tavi” diyorlar. İşte, tam da bu kayalık zirveye “Kapanti” deniyor. Badzgireti’nin yazlık yerleşimine, yıkıntıların ilerisindeki yaylaya “Canciri” deniyor. Bizzat Badzgireti köyünde, kaplama taşları yağmalanmış bir yapı gösterdiler. Halkın görüşüne göre, bu yapı Badzgireti’ye yerleşmiş olan ilk kişinin evinin yıkıntılarıymış. Burası bir zamanlar ormanmış, ta başta Kepodze(1) diye biri ormanı kesip burayı temizlemiş ve ev yapmış. Badzgireti’ye yerleşen ilki kişi oymuş ve uzun süre buranın tek sakiniymiş. Daha sonra, değişik yerlerden gelen başkaları da gelip buraya yerleşmiş. 
Köy bugün üç kısma ayrılıyor: Aşağı Mahalle (Komo-Mehle), Zemo-Mehle da Gamişeti. Yukarıda başka kısımlar var. Bir yaşı Komo-bani ve Zemo-bani de dedi; yani Zemo-ubani (Yukarı Mahalle). Ne dediğini çok iyi anlayamayıp ne dediğini sorunca, hoca araya girip açıkladı. Kendileri için hem “bani” hem de “ubani” yabancı geliyormuş, onlar sadece “mehle” biliyormuş. Hoca Gürcü. Köyde Aşağı Mahalle’de cami ve mektep var.
1) Yoksa bu da etimolojik bir efsane mi. Kapa Gürcüce gakapva (orman açmak) anlamına geliyor (Orman açmak, yontmak anlamına gelen Ermenice “kopel” ile kıyaslayın)
Kaynak: Niko Mari, Şavşeti ve Klarceti Gezi Günlükleri (Gürcüce), s. 220-221.

KAYNAKÇA:
1. ^ “Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye (Osmanlıca), 1927 (Latin harfli Türkçe: 2010).  
2. ^ “Şavşat-İmerhevi kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
3. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları (Gürcüce-Türkçe-İngilizce), Tiflis, 2019.
4. ^ Niko Mari, Şavşeti ve Klarceti Gezi Günlükleri (Gürcüce), Batum, 2015 (Birinci basım: 1911, Petersburg, Rusça).
5. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt, s. 41.
6. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018.
7. ^ Ş. Mamuladze, Şavşeti (Gürcüce), Tiflis, 2011.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close