Bazgireti

BAZGİRETİ (Gürcüce: ბაძგირეთი; okunuşu: “badzgireti”), tarihsel Şavşeti bölgesinin İmerhevi vadisindeki yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Artvin ilinin Şavşat ilçesinde yer alır. Adı 1925 yılında Maden olarak değiştirilmiştir.

Bazgireti Şavşat’ın kuzeybatısında yer alır. Kasabaya 37 km uzaklıktadır. Çevresinde Hevtsvrili (Çağlıyan), Zakieti (Yağlı), Çihori (Çukur) gibi köyler bulunmaktadır.

KÖYÜN ADI
Bazgireti, köyün bilinen en eski adıdır. Bazgireti ya da Badzgireti adı Türkçeye Bazgiret (بازكیرەت) olarak girmiştir (1:161). 93 Harbi’nde (1877-1878) Şavşeti bölgesini ele geçiren Ruslar da köyü Badzgireti (Бадзгирети) olarak kaydetmiştir (2). Rus idaresi sırasında bölgeyi dolaşan Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze ve Niko Mari köyün adını Badzgireti (ბაძგირეთი) olarak not etmiştir (3:140; 4:155).

Bazgireti aynı zamanda bir derenin ve bu derenin oluşturduğu vadinin de adıdır. 1874’te bölgeyi gezen Giorgi Kazbegi, “Karçkal vadilerinden en büyüğü Badzgireti’dir. Burası, Phikiuri köyünün altındaki İmerhevi deresine dökülen aynı isimli dereyle sulanıyor. Ulaşılamazlığı ve yoksulluğu ile dış dünyadan kopmuş bulunan bu vadi rotamızın dışında kaldı. Oraya ancak yaya olarak çıkılabiliyor. Ama böyle bir yolculuk için zamanımız yeterli değildi” diye yazmıştır (5:92).

Eski adı Bazgireti olan Maden köyü. Fotoğrafın kaynağı.

Badzgireti adı, Türkçede “ışılgan” olarak bilinen Gürcüce “badzgi” (ბაძგი) ya da “badzgari” (ბაძგარი) kelimesinden türemiştir. Bu ad, bu bitkinin bol yetiştiği yer, “ışılganlık” anlamına gelir. Bitkinin Latince (Ilex colchica) adındaki colchica kelimesi, antik çağda Bazgireti’nin de içinde yer aldığı Kolheti’yle (Kolhis) ilişkilidir. Bazgireti’de, bugün de kullanılan Gameşeti (გამეშეთი), Sağebaveti (საღებავეთი), Sahelihevi (სახელიხევი), Thilnati (თხილნათი), Gağmiçala (გაღმიჭალა), Mtsvanehevi (მწვანეხევი), Kvabiskarti (ქვაბისკართი), Napudzari (ნაფუძარი), Sathikide (სათხიკიდე), Satavre (სათავრე), Perdati (ფერდათი), Kapaneti (კაპანეთი), Satibitskaro (სათიბიწყარო), Sauzniai (საუზნიაი), Cinciri (ჯინჯირი), Tetribitavi (თეთრიბითავი) gibi mevki adları da buranın bir Gürcü yerleşmesi olduğunu göstermektedir (6:182)

Bazgireti Kilisesi kalıntıları. Fotoğrafın kaynağı: 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016.

DEMOGRAFİ
Bazgireti köyünün görece erken döneme ait nüfusu 1886 tarihli Rus nüfusu sayımı üzerinden verilebilir. Bu tarihte köyde 30 hanede 224 kişi yaşıyordu. Bu nüfusun tamamı Gürcü olarak kaydedilmiştir. Hane başına 7,4 kişi düşmesi ailelerin görece kalabalık olduğunu göstermektedir. Bu nüfus Rus idaresi sırasında artmış, 1908 yılında 304 kişiye ulaşmıştır (2; 7:12, 32). Bununla birlikte Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze 1893 yılında, Badzgireti’den 25 hanenin göç ettiğini yazmıştır (3:140). Bu göç 1886 nüfus sayımından önce gerçekleşmiş olmalıdır.

Türkiye’ye bırakıldıktan bir yıl sonra, 1922 yılı nüfus cetveline göre Bazgireti’nin nüfusu 45 hanede yaşayan 282 kişiden oluşuyordu. Bu tarihte de nüfusun tamamı Gürcü olarak yazılmıştır (8). Bazgireti’nin nüfusu zamanla artmış, 1926 yılında 323 kişiye, 1935’te 346 kişiye, 1960’ta da 456 kişiye ulaşmıştır. Günümüzde ise köyde yaklaşık 150 kişiye yaşamaktadır. 

Sazgireli Kilisesi de denen Bazgireti Kilisesi kalıntıları. Fotoğrafın kaynağı: 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016.

TARİHÇE
Bazgireti’nin bulunduğu toprakların antik çağdan itibaren Gürcü devletleri sınırları içinde kalmasına karşın, köyün tarihi konusunda yazılı kaynaklarda bilgi mevcut değildir. Geç ortaçağda, birleşik Gürcistan Krallığı’nın parçalanması sonucunda tarihsel Gürcistan sınırları içinde ortaya çıkan ve Gürcü devletlerinden biri olan Samtshe-Saatabago‘nun egemenliği altındayken, 16. yüzyılın ilk yarısında köyü Osmanlılar ele geçirdi. Bazgireti sınırları içindeki kilise zaten buranın Osmanlı dönemi öncesinden kalan bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Çünkü Osmanlıların ele geçirdiği Gürcü köylerinde ahali Müslümanlaştırıldığı için Osmanlı devrinde kilise inşa edilmemiştir.

Bazgireti, uzun süre Osmanlı hâkimiyeti altında kaldıktan sonra, 93 Harbi’nde (1877-1878) Rusların eline geçti. Rus idaresinde Artvin sancağının (okrug) Şavşet-İmerhevi kazasında (uçastok) yer alıyordu. Bu kazaya bağlı Daba nahiyesinin (сельское общество: kırsal topluluk) köylerinden biriydi (2). Köy, Zemo-bani (Yukarı Mahalle), Komo-bani (Aşağı Mahalle) ve Gamişeti olmak üzere üç mahalleden oluşuyordu (4: 221). Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze Bazgireti’yi Gürcücenin konuşulduğu köyler arasında saymıştır (9:295).

Bazgireti, I. Dünya Savaşı’ın sonlarında Rus ordusunun bölgeden çekilmesinden sonra, bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgali sırasında (15 Şubat-17 Mart 1921) Ankara Hükümeti’nin verdiği nota üzerine Gürcü askerleri bölgeden çekildi ve Bazgireti Türkiye’ye katıldı. 16 Mart 1921’de, Ankara Hükümeti ile Sovyet Rusya arasında imzalanan Moskova Antlaşması’yla köy Türkiye’ye bırakıldı (10:II.41).

Bazgireti’nin adı 1925 yılında Maden olarak değiştirildi. Adının değiştirilmesine rağmen Bazgireti adı geç döneme kadar köyün yeni adıyla birlikte “Maden (Bazgiret)” biçiminde resmî yayınlarda kullanılmıştır (11).

Sazgireli Kilisesi de denen Bazgireti Kilisesi’nin planı. G. Kipiani. Kaynak: Şavşeti (Gürcüce), Tiflis, 2011, s. 86.

TARİHSEL YAPILAR
Bazgireti’de günümüze iki tarihsel yapının kalıntıları ulaşmıştır. Bunlardan biri olan Sazgireli Kilisesi, tek nefli bir yapıdır. Bazgireti köyünün batısında, deniz seviyesinden 2.430 metre yükseklikte, köylülerin “Sazgirela”, “Sazgireli Düzü” olarak adlandırdıkları yerde bulunmaktadır. Bu ad “satskerela”dan (gözetleme) geliyor olabilir. Burası ayrıca “Kiliseler” adıyla da bilinmektedir. Büyük ölçüde yıkık olan kilisenin (10 x 9 m) güney tarafından bitişik bir yapıya sahip olduğu kalıntılardan anlaşılmaktadır. Kilise kalıntıları belli bir seviyeye kadar toprağın altında kalmıştır. Doğu ve kuzey duvarlarının yüksekliği 1 metreyi bulmaktadır. Diğer duvarlar ise daha alçak seviyede olup yıkıntılar altında kalmıştır. Güney taraftaki bitişik binanın duvarları daha aşağı seviyededir. Yapı sarımsı renk taşlarla harç kullanılarak inşa edilmiştir. Bu kiliseden 1904 yılında köyü gezmiş olan Niko Mari de söz etmiştir (6:67; 12: 163; 13:85-86).

Bazgireti Kilisesi’nin kalıntılarının bulunduğu “Sazgireli Düzü”. Fotoğrafın kaynağı: 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016.

İkinci tarihsel yap ise, Hevtsvrili Kalesi olarak da bilinen Bazgireti Kalesi’dir. Kireç harcıyla inşa edilmiş olan kale, İmerhevi Deresi’nin sağ yakasında, Bazgireti Deresi vadisinde yer alır. Hevtsvrili (Çağlıyan) köyünde bulunmasına rağmen kale Bazgireti Kalesi olarak da bilinmektedir (12:318).

Badzgireti’nin güneybatısında, bir tepede, Sadgereli denilen yerde, köylüler bir kilisenin varlığından söz ediyorlar. Fakat kendilerinden emin biçimde, kilisede yazı olmadığını, yazıları yaşlıların da hatırlamadığını söylüyorlar. Buraya, Badzgireti’ye doğru çok belirgin biçimde sarkan kayalık zirveye yakın olmasından dolayı “Kapanti-tavi” diyorlar. İşte, tam da bu kayalık zirveye “Kapanti” deniyor. Badzgireti’nin yazlık yerleşimine, yıkıntıların ilerisindeki yaylaya “Canciri” deniyor. Bizzat Badzgireti köyünde, kaplama taşları yağmalanmış bir yapı gösterdiler. Halkın görüşüne göre, bu yapı Badzgireti’ye yerleşmiş olan ilk kişinin evinin yıkıntılarıymış. Burası bir zamanlar ormanmış, ta başta Kepodze(1) diye biri ormanı kesip burayı temizlemiş ve ev yapmış. Badzgireti’ye yerleşen ilki kişi oymuş ve uzun süre buranın tek sakiniymiş. Daha sonra, değişik yerlerden gelen başkaları da gelip buraya yerleşmiş. 
Köy bugün üç kısma ayrılıyor: Aşağı Mahalle (Komo-Mehle), Zemo-Mehle da Gamişeti. Yukarıda başka kısımlar var. Bir yaşı Komo-bani ve Zemo-bani de dedi; yani Zemo-ubani (Yukarı Mahalle). Ne dediğini çok iyi anlayamayıp ne dediğini sorunca, hoca araya girip açıkladı. Kendileri için hem “bani” hem de “ubani” yabancı geliyormuş, onlar sadece “mehle” biliyormuş. Hoca Gürcü. Köyde Aşağı Mahalle’de cami ve mektep var.
1) Yoksa bu da etimolojik bir efsane mi. Kapa Gürcüce gakapva (orman açmak) anlamına geliyor (Orman açmak, yontmak anlamına gelen Ermenice “kopel” ile kıyaslayın)
Kaynak: Niko Mari, Şavşeti ve Klarceti Gezi Günlükleri (Gürcüce), s. 220-221.

KAYNAKÇA:
1. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye (Osmanlıca), 1927.  
2. ^ “Şavşet-İmerhevi kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
3. ^ Zakaria Çiçinadze, Müslüman Gürcülerin Osmanlı Ülkesine Büyük Göçü (Gürcüce), Tiflis, 1912.
4. ^ Niko Mari,  Klarceti ve Şavşeti Gezi Günlükleri (Gürcüce), Batum, 2015 (Rusça; Petersburg, 1911).
5. ^ Giorgi Kazbegi, Bir Rus Generalinin Anıları – Türkiye Gürcistanı’nda Üç Ay, 2019.
6. ^ 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016.
7. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları (Gürcüce-Türkçe-İngilizce), Tiflis, 2019.
8. ^ Nurşen, Gök, Artvin Livası’nın Anavatan’a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 41, Mayıs 2008, s. 89-104.
9. ^ Zakaria Çiçinadze, Müslüman Gürcüler ve Gürcistan’daki Köyleri (Gürcüce), Tiflis, 1913.
10. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt.
11. ^ 1975 Genel Nüfus Sayım, Ankara, 1977.
12. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018.
13. ^ Şavşeti (Gürcüce), Mamia Pağava, Tina Şioşvili, Şota Mamuladze, Meri Tsintsadze, Malhaz Çoharadze, Zaza Şaşikadze, Nugzar Tsetshladze, Tamaz Putkaradze, Maia Baramidze, Cemal Karalidze, Vardo Çoharadze, Tiflis, 2011.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com ile oluşturun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close