Hevtsvrili

HEVTSVRİLİ (Gürcüce: ხევწვრილი; okunuşu: “h’evts’vrili”), Tao-Klarceti‘nin bir parçası olan tarihsel Şavşeti bölgesinin İmerhevi vadisindeki yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Artvin ilinin Şavşat ilçesinde yer alır. 1925 yılında adı Çağlayan (Çağlıyan) olarak değiştirilmiştir.

Hevtsvrili, Bazgireti vadisinin sağ yakasında, Şavşat’ın kuzeybatısında yer alır. Artvin’e 97 km, Şavşat’a 32 km uzaklıktadır. Hevtsvrili Kalesi Bazgireti vadisindedi önemli tarihsel kalıntılardan biri olarak bilinir.

KÖYÜN ADI
Köyün bilinen en eski adı, Hevtsvrili’dir. Bu ad Türkçeye Havzril (خاوزریل), Hevzril, Hevsrul gibi değişik biçimlerde girmiştir (1:161; 2:137).  Ruslar köyü Gürcüce adına uygun biçimde Hevtsvrili (Хевцврили) biçiminde kaydetmiştir (3).

Gürcüce bir yer adı olan Hevtsvrili, “dere” ya da “vadi” anlamına gelen “hevi” (ხევი) ile “dar” ya da “ince” anlamına gelen “tsvrili” (წვრილი) kelimelerinden oluşur ve “ince dere” ya da “dar vadi” anlamına gelir. Dar vadide ya da derede kurulu köyler “Hevtsvrili” adı taşımaktadır. Nitekim Bazgireti vadisindeki köylerden biri olan Hevtsvrili, vadinin iyice daraldığı ve derinleştiği yerde bulunmaktadır.

Hevtsvrili köyü. Fotoğrafın kaynağı.

DEMOGRAFİ
Hevtsvrili köyünün kadın ve erkek nüfusu bir arada ilk kez Rus idaresi tarafından tespit edilmiştir. 1886 tarihli bu tespite göre köyde 33 hanede 216 kişi yaşıyordu. Nüfusun tamamı Gürcü olarak kaydedilmiştir. Hane başına ortalama 6,5 kişi düşmesi, ailelerin görece kalabalık olmadığını göstermektedir. Rus idaresi sırasında bu köyün nüfusu artmış, 1907’de 321 kişiye ulaşmıştır (3; 4:13, 48).

Türkiye sınırları içinde kaldıktan bir yıl sonra, 1922 yılında köyde 46 hanede 352 kişi yaşıyordu. Bu tarihte de nüfusun tamamı Gürcü olarak kaydedilmiştir (5). Köyün nüfusu 1926 yılında 394 kişiye ulaşmıştır (6:189). Günümüzde ise köyde yaklaşık 100 kişi yaşamaktadır.

Hevtsvrili Kalesi. Fotoğrafın kaynağı: 2015 Yılı Tao-Klarceti Anıtlarını İnceleme Gezisinin Sonuç Raporu (Gürcüce), Tiflis, 2016.

TARİHÇE
 Tao-Klarceti bölgesinde yer alan Hevtsvrili köyünde varlığı bilinen kiliseler ile günümüze ulaşmış olan kale ve köşk, buranın eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Osmanlılar 16. yüzyılın ikinci yarısında ele geçirdiğinde Hevtsvrili, birleşik Gürcü Krallığı’ın parçalanması sırasında bağımsız devlete dönüşen Samtshe-Saatabago‘nun (1268-1625) sınırları içinde kalıyordu. Osmanlı idaresinde Çıldır Eyaleti içinde kalan köy, 19. yüzyılda Erzurum eyaletine (1867’de vilayet) bağlıydı.

Hevtsvrili yaklaşık üç yüzyıl Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonra, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Çarlık Rusya’sının eline geçti. Rus idaresi sırasında Batum oblastı sınırları içinde kalan Artvin sancağının (okrug) Şavşat-İmerhevi kazasına (uçastok) bağlıydı. Bu kazada yer alan Daba nahiyesinin köylerinden biriydi. Daba nahiyesi Hevtsvrili dışında, Bazgireti (Бадзгирети), Daba (Даба), Zakieti (Закиети), Surevani (Суреван) ve Ube (Убе) köylerini kapsıyordu. Bu tarihlerde Hevtsvrili, Şavşat bölgesinde Gürcücenin konuşulduğu köylerdendi (3; 7:296). 

Bazgireti Kalesi de denen Hevtsvrili Kalesi. Fotoğraf: Buba Kudava,  Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu, Tiflis, 2018.

Hevtsvrili, Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Rus idaresinin son bulmasının ardından bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgal etmesinin hemen sonrasında Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması’yla Türkiye’ye bırakıldı (8:II.41).

Hevtsvrili, 1922 yılında “Hevzril”, 1926 “Çağlayan” adıyla Şavşat kazasının İmerhevi nahiyesine bağlıydı (5; 6:189). Köyün adının 1925’te değişmesine rağmen, Hevtsvrili / Hevsrul adı halk arasında kullanılmaya devam etmiştir.

Hevtsvrili Köşkü. Fotoğrafın kaynağı: 2015 Yılı Tao-Klarceti Anıtlarını İnceleme Gezisinin Sonuç Raporu (Gürcüce), Tiflis, 2016.

TARİHSEL YAPILAR
Köydeki önemi tarihsel yapılardan biri, Bazgireti Kalesi olarak da bilinen Hevtsvrili Kalesi’dir. Köyün 1 km batısında, 1.270 metre yükseklikte, Bazgireti Deresi kıyısında bir kayanın tepesinde yer alır. Bu kalenin kuzey ve batı duvarları günümüze ulaşmıştır. Oldukça kalın ve sağlam olan bu duvarlar, kireç harcı kullanılarak orta büyüklükte kaba yontu gri taşlarla inşa edilmiştir. Duvarın arası küçük çakıl taşlarıyla doldurulmuştur. Diğer duvarlardan da bazı parçalar bugüne ulaşmıştır (9:65; 10:318). 

Hevtsvrili köyü sakinlerinin verdiği bilgiye göre, “Belteti” (ბელტეთი) olarak adlandırılan mahallede bir kilise vardı. Ancak bu kiliseden geriye bir şey kalmamıştır. 1904 yılında Niko Mari de bu mahalleden Baltieti (ბალტიეთი) olarak söz etmiştir. Köyde caminin bulunduğu yerde ikinci bir kilisenin varlığından söz edilmektedir. Kilisenin şöminesinden kalan süslemeli taş caminin avlusunda bulunmaktadır (9:65; 11:217). 

Köyün güneyinde Zakieti Deresi ile Bazgireti Deresi’nin birleştiği yerde, bir kayanın zirvesinde bir yapı kalıntısı bulunmaktadır. Harçla inşa edilmiş olan bu yapının bir kule olduğu tahmin edilmektedir. Bu köşk Hevtsvirili Kalesi’ne 1 km uzaklıktadır. Bu yapı belli başlı yazılı kaynaklarda anılmamıştır (9:66).

KAYNAKÇA:
1. ^ “Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye (Osmanlıca), 1927 (Latin harfli Türkçe: 2010). 
2. ^ Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, İstanbul, 2013.
3. ^ “Şavşat-İmerhevi kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
4. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları (Gürcüce-Türkçe-İngilizce), Tiflis, 2019.
5. ^ Nurşen Gök, “Artvin Livası’nın Anavatan’a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 41, Mayıs 2008, s. 89-104.
6. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, 2010 (Birinci basımı 1927).
7. ^ Zakaria Çiçinadze, Müslüman Gürcüler ve Gürcistan’daki Köyleri (Gürcüce), Tiflis, 1913.
8. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt.
9. ^ 2015 Yılı Tao-Klarceti Anıtlarını İnceleme Gezisinin Sonuç Raporu (Gürcüce), Tiflis, 2016.
10. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018.
11. ^ Niko Mari, Şavşeti ve Klarceti Gezi Günlükleri, Batum, 2015 (Birinci basım: 1911, Petersburg, Rusça).

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close