Orcohi

ORCOHİ (Gürcüce: ორჯოხი; okunuşu.: “orcoh’i”), tarihsel Artaani bölgesindeki yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Ardahan ilinin merkez ilçesinde yer alır ve adı Ölçek olarak değiştirilmiştir. Bazı Gürcüce kaynaklada Osmanlı tahrir defterineki yazılış biçiminden dolayı adı Orçoki (ორჩოკი) olarak da geçer.

Orcohi, Ardahan kentinin doğusunda yer alır ve Ölçek Suyu denilen akarsuyun iki yakasına yayılır. Çevresine Gulaberti (Çamlıçatak) ve Hopali (Güzelyurt) köyleri bulunmaktadır.

KÖYÜN ADI
Orcohi, köyün bilinen en eski adıdır. Köy Artvin ilinin merkez ilçesine bağlı Oruçlu (Orcohi) köyü ile Tortum ilçesinde bugün bugün iki köy (Orucuk ve Küçükorucuk) haline gelmiş olan Orucuk (Orcohi) ile aynı adı taşımaktadır. Bununla birlikte bu köylerin ortak ada sahip konusunda görüş birliği yoktur (1:I.528). Orcohi,1595 tarihli eski Osmanlı tahrir defterinde Orçok (اورچوق) olarak kaydedilmiştir (1:I.471). Daha geç tarihli başka bir Osmanlı tahrir defterinde de köyün adı aynı biçimde geçer (2:301). 93 Harbi’nde (1877-1878) Tao-Klarceti‘yi ele geçiren Ruslar ise, 1886 yılında köyü Ölçek (Ольчек) adıyla kaydetmiştir (3). Bu kayıt, köyün adının bu tarihten önce Türkçeleşmiş olduğunu göstermektedir.

Orcohi ise, Gürcücede “iki değnek”  (ori / ორი: iki ve coxi / ჯოხი: değnek, destek) anlamına gelir. Bununla birlikte bu adın coğrafi köyün coğrafi alanının ucu çatal olan değneğe benzetilmesi sonucunda ortaya çıkmış olmalı ihtimali vardır. Bu köyün adı, bugün Artvin’in merkez ilçesinde yer ala Orcohi köyünün adıyla kıyaslanabilir.

Eski adı Orcohi olan Ölçek köyü

DEMOGRAFİ
Orcohi’nin en eski nüfusu 1595 tarihli tahrir defterine dayanılarak verilebilir. Bu deftere göre köyde 49 hane bulunuyordu. Her hanenin 5 kişiden oluştuğunu varsayılırsa, köyde 245 kişinin yaşadığıortaya çıkar. O dönem için bu kadar nüfusa sahip bir yer büyük yerleşme sayılmaktadır. Vergi yükümlüsü olarak Gogiça, Zurab, Dövletyar, Mıgırdiç, Şermadin, İoseb, Manvel, Nurali, Giorgi, Amira gibi erkek adları kaydedilmiştir. 49 hanenin ispenç vergisiyle yükümlü kılınması, Orcohi’nin bir Hıristiyan köyü olduğunu göstermektedir (1:I.471; II.460-461).

Rusların bölgeyi ele geçirmesinden sonra 1886 yılında yapılan tespite göre Orcohi’nin nüfusu 307 kişiden oluşuyordu. Bu nüfusun 246’sı Türk, 61’i Kürt olarak kaydedilmiştir (3). 1595 tarihinde tespit edilen nüfus Müslüman olup Türkleşmiş olsa bile, sonradan yerleştirme dışında köyün ayrıca Kürt nüfusa sahip olması ihtimali yoktur. Bu da köyün demografik yapısının Osmanlı döneminde değiştirilmiş olduğunu, ilk Osmanlı kaydından ve Gürcüce yazısı olan kiliseden hareketle de varlığı bilinen Gürcü nüfusunun ortadan kalktığını göstermektedir. Orcohi’nin nüfusun 1896’da 400 kişiye, 1906’da 510 kişiye yükseldiği görülmektedir (4:112). Rus idaresi sırasında, Batum oblastındakinin aksine bu bölgeden Osmanlı ülkesine göç olmadığı gibi, yüksek oranda nüfus artışı da görülmektedir. 1935 yılına gelindiğinde ise, köyde yaşayanların sayısı 997’ye ulaşmıştır (5:302). Bugün Ölçek’te yaklaşık 600 kişi yaşamaktadır.

Bugün Ölçek köyünün içinde yer alan Orcohi Kilisesi.  Fotoğraf: Buba Kudava,  Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu, 2018, Tiflis.

TARİHÇE
Tao-Klarceti içinde yer alan tarihsel Artaani bölgesindeki yerleşim birimlerinden biri olan Orcohi’nin kuruluşu ve tarihi hakkında bilgi yoktur. Köydeki kale ve kiliselerin varlığı ile adının erken Osmanlı kayıtlarında geçiyor olması, Orcohi’nin Gürcü yönetiminden Osmanlı yönetimine geçtiği 16. yüzyıldan çok önce de yerleşim yeri olduğunu göstermektedir. 1595 tarihli Osmanlı tahririne göre Orcoxi, Ardahan-i Büzürg livasına bağlı Meşe nahiyesinde yer alan bir köydü (1:I.460-461; III.528). 17. yüzyılın sonlarında da Çıldır Eyaleti içinde yer alan Ardahan-i Büzürg sancağına bağlı Meşe nahiyesinin bir köyü olarak kaydedilmiştir (2:301). Ödenen vergiler üzerinden köyün tarım ve hayvancılıkla geçindiği anlaşılmaktadır. 1595 tarihli tahrire göre köyde buğday, arpa ve yonca tarımı, arıcılık yapılıyor, domuz ve koyun besleniyordu. Orcohi’de birkaç adet değirmen vardı. 

Uzun süre Osmanlı yönetiminde kalan Orcohi, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Rusya İmparatorluğu’nun eline geçti. Rus idaresinde Ardahan sancağının (okrug) Ardahan kazasına (uçastok) bağlıydı. Bu kazada Begrahatun nahiyesinin (маркяз: merkez) köylerinden biriydi. Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Rus idaresinin son bulmasıyla bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgal etmesinin hemen ardından Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması’yla Türkiye’ye bırakıldı (6:II.41). Orcohi ya da Ölçek, Kars ilinin Ardahan ilçesine bağlıyken, Ardahan’ın 1992 yılında il olmasından sonra bu ilin merkez ilçesine bağlı köy haline gelmiştir.

Bugün Ölçek köyünün merkezinin 1,5 km uzağında bulunan kilisenin kalıntısı.  Fotoğraf: Buba Kudava,  Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu, 2018, Tiflis.

TARİHSEL YAPILAR
Orcohi tarihsel Artaani bölgesinde birkaç tarihsel kalıntıya ev sahipliği yapan yerleşmelerden biridir. Burada üç kilise ile bir kalenin varlığı bilinmektedir. Kiliselerden biri 10. yüzyılda inşa edilmiş tek nefli bir yapıdır. Günümüzde büyük ölçüde yıkık olan kilise, Ölçek köyünün içinde yer alır. İkinci köy kilisesi de bugün yıkık durumdadır. Tek nefli bir yapı olan bu kilise, köyün merkezinin 1,5 km kuzeydoğusunda bulunmaktadır. Kilisenin bulunduğu yerin eski bir yerleşme olduğu sanılır. Üçüncü kilise, köyün merkezinin 5 km kuzeydoğusunda, Orcohi Kalesi’nin de bulunduğu eski bir köy yerleşmesi olan “Kalecik”te yer alır. Bugün yıkık durumda olan kilisenin bir duvarında Gürcüce yazı vardır. Gürcü mimarisi üzerine çalışmalarıyla tanınan Fahriye Bayram bu üç kiliseyi Ardahan’daki tek nefli Gürcü kiliseleri arasında sayar. (7:196, 199; 8).

Kura Nehri’nin sağ kıyısında yer alan kale. Fotoğraf: Köyder Blogu.

Orcohi’deki kale (55 × 48 m), harç kullanılmadan inşa edilmiş büyükçe bir yapıdır. Köyün merkezinin 5,2 km kuzeydoğusunda, Kura Nehri’nin sağ kıyısında yer alır. Köylüler bu Orcohi Kalesi’ni “Kalecik” olarak adlandırmaktadır. İki metre kadar yükseklik olan kalenin duvarlarının kalınlığı 2-3 metredir. Yıkık durumdaki kalede, geride kalan yıkıntılarından yüksek bir kulesi olduğu anlaşılmaktadır. Kalecik Kilisesi, kalenin 300 metre yakınındadır (7:350).

KAYNAKÇA:
1. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), yayımlayan: Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt.
2. ^ Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır 1694-1732 (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Tsisana Abuladze, Tiflis, 1979.
3. ^ “Ardahan kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
4. ^ Candan Badem, Çarlık Yönetiminde Kars, Ardahan, Artvin, İstanbul, 2018.
5. ^ 1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937.
6. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt.
7. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018.
9. ^ Fahriye Bayram, “Ardahan’ın Gürcü Mimarisi İçerisindeki Yeri”.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close