Adaguli

ADAGULİ (Gürcüce: ადაგული; okunuşu: “adaguli”), tarihsel Klarceti bölgesindeki yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Artvin ilinin Borçka ilçesinde yer alır. Adı 1925’te Adagül olarak değiştirilmiştir.

Borçka’nın yaklaşık 14 km güneybatısında bulunmaktadır. Artvin ile Borçka arasında, Çoruh Nehri’nin sağ kıyısında yer alır. Çevresinde Ebrika (İbrikli), Valaşeni (Alaca), Deviskeli (Kaynarca), Bagini (Balcı), İrsa (Erenler), Avana (Avcılar), Dampali (Avcılar) gibi köyler bulunmaktadır.

KÖYÜN ADI
Köyün bilinen en eski adı Adaguli’dir. Tarihsel Tao-Klarceti bölgesinde Adaguli adını taşıyan bir başka yerleşme daha bulunmaktadır. Ardahan’ın hemen yakınındaki bu köy Osmanlıcaya Adagul / Adagül (اداكول) olarak girmiştir (1:I.513). Bugün Borçka ilçesinde bulunan Adaguli ise, Muvahhid Zeki’nin 1927’de yayımlanan Osmanlıca kitabına açıklanması zor bir biçimde Edegul / Edegül olarak girmiş ve bu ad Latin harfli Türkçeye her nedense Sedegul / Sedegül olarak aktarılmıştır (2:118; 3:143).

Adaguli’nin iki kelimden oluştuğu anlaşılmaktadır. İkinci kelime “guli” büyük bir olasılıkla Gürcüce kalp anlamına gelen “guli”dir (გული). Bu yer adı, “orta”, “bir şeyin ortası” anlamına gelen “şuaguli” (შუაგული) benzeri bir kelimeden bozulmuş olmalıdır. Köyün adının Şuaguli olma ihtimali de vardır. Bir şeyin ortasında olan anlamındaki Türkçe “ada” kelimesi,  “şua” kelimesinin yerini almış olabilir. 

DEMOGRAFİ
 Adaguli’de kadın ve erkek nüfusunun birlikte tespit edildiği ilk sayım, Rus idaresince 1886 yılında yapıldı. Bu tespite göre köyün nüfusu 31 hanede yaşayan 260 kişiden oluşuyordu. Hane başına ortalama 8,3 kişi düşmesi, köydeki ailelerin kalabalık olduğunu göstermektedir. Bu dönemde Adaguli, Ebrika nahiyesinin bir köyüydü. Adaguli nüfusu açısından nahiyenin en büyük köyüydü ve toplam nüfusunun %55,6’sı burada yaşıyordu (4; 5:18). Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze’nin 1893’te verdiği bilgiye göre, Adaguli’de 30 hane yaşıyordu ve bu tarihten önce 20 hane göç etmişti (6).

Türkiye sınırları içinde kaldıktan birkaç yıl sonra, 1926’da yapılan tespite göre Adaguli’nin nüfus 26 hanede yaşayan 177 kişiden oluşuyordu (3:143). 1886 yılında tespit edilen nüfusla kıyaslanınca, nüfusun önemli ölçüde azaldığı ve köyden yeni göçlerin gerçekleştiği anlaşılmaktadır. Bununla birlikte hane sayısında fazla bir azalma olmamıştır. Boşalan evlere kalan aileler yerleşmiş olmalı ki, hane başına düşen ortalama nüfus 8,3 kişiden 6,8 kişiye düşmüştür.  

Adaguli (Adagül) köyü.

TARİHÇE
 Tao-Klarceti’nin yerleşim yerlerinden biri olan Adaguli, 16. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı Devleti’nin eline geçti. Bu dönemden önce Tao-Klarceti, birleşik Gürcü Krallığı ve Samtshe Prensliği içinde kalıyordu. Uzun bir süre Osmanlı yönetimi altında kalan köyü 93 Harbi’nde (1877-1878) Ruslar ele geçirdi. Rus idaresinde Adaguli, Batum oblastı içinde, Batum sancağının (okrug) Gonio kazasına (uçastok) bağlı bir köydü. Ebrika, Petruli ve Nigia köyleriyle birlikte Ebrika nahiyesini oluşturuyordu ve Adaguli nüfus açısından bu nahiyenin en büyük köyüydü (4).

Adaguli, Birinci Dünya Savaşı sonlarında Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgal etmesinin  ardından, 1921’de Ankara Hükümeti ile Sovyet Rusya arasında imzalanan Moskova Antlaşması’yla Türkiye’ye bırakıldı (7:II.41).

Adaguli, adının Adagül olarak değiştirilmesinden bir yıl sonra, 1926 nüfus tespitine göre, Artvin’in merkez ilçesine bağlı Borçka nahiyesine bağlı köylerden biriydi (3:143). 1928’de Atagul / Atagül (اطەكول) olarak kaydedilmiş olan köy, bu tarihten itibaren Borçka kazasına bağlı bir köydür (8:78).

KAYNAKÇA:
1. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt.
2. ^ “Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye (Osmanlıca), 1927 (Latin harfli baskı, 2010).
3. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, İstanbul, 2010 (Birinci basım 1927).
4. ^ “Gonio kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
5. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları (Gürcüce-Türkçe-İngilizce), Tiflis, 2019.
6. ^ İveria gazetesi, 5 Ağustos 1893, Tiflis, sayı: 166. 
7. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2 cilt.
8. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close