Petobani

PETOBANİ (Gürcüce: პეტობანი; okunuşu: “p’et’obani”), tarihsel Klarceti bölgesinin yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı bir köydür. Köyün adı 1925’te Hisarlı olarak değiştirilmiştir. 

Petobani, Ardanuç kasabasının kuzeydoğusunda yer alır. Kasabaya 28 km uzaklıktadır. Yakın çevresinde Çedila (Bağlıca), Norgieli (Çakıllar), Çimçimi (Cevizlik) ve Goraşeti (Kutlu) köyleri bulunmaktadır.

KÖYÜN ADI
Petobani, köyün bilinen en eski adıdır. Tao-Klarceti bölgesinde bu adı taşıyan başka yerleşim de vardır. Bugün Posof ilçesinde Petobani köyünün adı en eski Osmanlı kayıtlarına Bedobani (بروبان) olarak girmiştir (1:I.305). Ardanuç ilçesindeki Petobani köyünün adının da böyle yazılacağı varsayılabilir. Rus idaresi ise köyü Petoban (Петобан) olarak kaydetmiştir (2). Köyün adı 1927 tarihli Osmanlıca yayında Petoban (پتوبان) olarak yazılmıştır (3:115).

Köyün adı Hisarlı olarak değiştirildikten sonra da köyün eski adı “Petoban” biçiminde halk arasında kullanılmaya devam etmiştir. Öte yandan köyün yeni adının yanında uzun süre eski adı “Hisarlı (Petoban)” biçiminde yazılmıştır (4). Köyün adının Hisarlı olarak değiştirilmesi, bugün Kutlu köyünde bulunan Goraşeti Kalesi’nin o tarihte Petobani sınırları içinde bulunmasıyla bağlantılı olabilir.

 Köyün adı büyük bir olasılıkla, “darı” anlamına gelen “petvi” (ფეტვი) ile “köy” anlamına gelen “ubani” (უბანი) kelimelerinden oluşan Petvisubani’den (ფეტვისუბანი) değişime uğramış ve Petobani’ye dönüşmüştür. Petvisubani ya da Petobani “Darıköy” anlamına gelir. Öte yandan bu yer adı, Gürcüce özel ad olan Petre ya da Aziz Petre (პეტრე) ile köy anlamına gelen “ubani” (უბანი) kelimelerinden türemiş, “Petre’nin köyü” anlamına gelen Petresubani (პეტრესუბანი) zaman içinde Petobani’ye dönüşmüş de olabilir.

Eski adı Petobani olan Hisarlı köyü. Fotoğrafın kaynağı.

DEMOGRAFİ

Osmanlılar 1551 yılında ele geçirdiği ve livaya dönüştürdüğü Ardanuç’un bir köyü olan Petobani’nin en erken dönem nüfusu, 1574 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı tahrir defteri üzerinden verilebilir. Bu deftere göre köyde 20 hane yaşıyordu ve tamamı Hıristiyan olarak kaydedilmiştir. Her hanenin 5 kişiden oluştuğu varsayılırsa, Petobani’de 100 kişinin yaşadığı ortaya çıkar. Defter-i Mufassal-i Liva-i Ardanuç adlı 1595 tarihli Osmanlı tahrir defterinde ise, hane sayısı 13’e düşmüştü. 7 hane Hıristiyan 6 hane Müslüman olarak kaydedilmiştir. Yedi hanenin Osmanlı idaresi altındaki köyden Gürcistan’a göç etmiş olma ihtimali vardır (5).

Petobani köyünün kadın ve erkek nüfusunu ilk kez Rus idaresi birlikte tespit emiştir. 1886 tarihli bu tespite göre köyün nüfusu 22 hanede yaşayan 119 kişiden oluşuyordu. Nüfusun tamamı Gürcü olarak kaydedilmiştir (2; 6:27). 

Petobani’nin Türkiye’ye bırakılmasından bir yıl sonra köyün nüfusu 22 hane ve 126 kişi olarak kaydedilmiştir (7). Yaklaşık 35 yılda nüfusun artmamış olması dikkat çekicidir. Öte yandan bu tespitte köyün nüfusu “Türk” olarak kaydedilmiştir. Nitekim Petobani köyünde yaşayan Şah İsmail Demirel‘in 2020 yılında verdiği bilgiden köyün demografik yapısının tamamen değiştiği anlaşılmaktadır. Petobani köyünün Goraşeti Bağları’ndaki kaleden gelen biri tarafından kurulmuş olduğu rivayetini aktaran köyün sakini, Petvi adının Gürcüce olduğunu,  köyde Zemokana (ზემოყანა: yukarı tarla) ve Patarakana (პატარაყანა: küçük tarla) adını taşıyan yerlerin bulunduğunu, köyün şimdiki sakinlerinin bir nesildir Mesheti (“Ahıska”) bölgesinden gelenlerin olmasına rağmen, asıl yerlilerin Gürcüler olduğunu belirtmiştir.

Dört yıl sonra ise Petobani’nin nüfusu 20 hanede yaşayan 129 kişiden oluşuyordu (8:141). Köyün nüfusu 1935’te 153 kişiye, 1965’te 259 kişiye yükselmiştir. Günümüzde ise köyde yaklaşık 50 kişi yaşamaktadır. 

Petobani köyünden 73 yaşındaki Şah İsmail Demirel, muhtemelen sözlü geleneğe dayanarak köyün kuruluşuna ilişkin bilgi aktarmaktadır. Bu sözlü gelenekten ayrıca Petobani ile Goraşeti köylerinin birbiriyle ilişkili olduğu anlaşılmaktadır. yaşındaki Şah İsmail Demirel’in sözleri, Petobani köyünde bugün de kullanılan iki mevki adını ifade etmesi açısından da önemlidir. Bununla birlikte Gürcüce “çala” (ჭალა), “kana” (ყანა), “kala” (ყალა) kelimelerinin birbirine karıştığı da görülmektedir. Öte yandan “Ayşın Kilisesi” bazı kelimelerin saptanması da doğru olamayabilir. Anlatıcının papaz değil de keşiş kelimesi kullanması, söz konusu köyde bir manastırın bulunmasına işaret ediyor olabilir. 
Şah İsmail Demirel’in konuşması özetle aktarılmıştır (7:05’ten itibaren):
Goraşet’in Bağları’nda bir kale var ya, o kalenin sahibi, buraya gelmiş, burada oturmuş, burasını bir köy yapmış. Onun için petvi demek, Gürcüce demektir. Zemo kana, patara kana… Zemo kana yukarı tarla, patara kana aşağı tarla demek. Eskilerden bir nesil oturmuş, buraya bir köy olarak Ahısha’dan gelmiş, bizim esas gelişimiz Ahısha’dan. Ahısha Türklerindeniz. Buranın esas yerlisi Petvi, şu Goraşet’in Bağları’nda oturan var ya, Petoban, onun için Petoban demişler. Büyük hizmetleri var buraya. Bir de Ayşın Kilisesi’ne, orada oturan keşişe şıra yollamış, Ayşın’ı sana bahşiş edeyim demiş. O da ben de sana Petvi’yi bahşiş edeyim demiş. Ama burada oturan köy olarak Ahısha’dan gelme, bizim neslimiz. Bunlar Müslüman Gürcü ha, Gürcülerin gâvuru da var Müslümanı da…” (17 Mart 2020)

TARİHÇE
 Tao-Klarceti bölgesinde yer alan Petobani’de herhangi bir tarihsel kalıntı tespit edilmediği için köyün kuruluşuna ve tarihçesine ilişkin fazla bir şey bilinmemektedir. Petobani, 1551 yılında Osmanlıların eline geçti ve yeni kurulmuş olan Ardanuç livasına bağlandı. Daha sonra Çıldır Eyaleti’ne bağlanan Ardanuç livasının Ardanuç nahiyesi sınırları içinde yer aldı.

Yaklaşık üç yüzyıl Osmanlı egemenliğinde kalan Petobani, 93 Harbi’nde (1877-1878) Rusların eline geçti. Rus idaresinde Batum oblastı sınırları içinde Artvin sancağına (okrug) bağlı Ardanuç kazasının (uçastok) bir köyüydü. Bu kazaya bağlı Samtskaro nahiyesinin dört köyünden biriydi. Nahiyenin diğer köyleri olan Samtskaro, Norgieli ve Çedila da Petobani gibi Gürcü köyleriydi. Petobani nüfus açısından nahiyenin en küçük köyüydü (2).

Petobani, Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından, 1918-1921 arasında bağımsız olan Gürcistan sınırları içinde kaldı. 1921’de Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgali sırasında Türk birlikleri de Ardahan, Artvin ve Batum bölgelerini işgal etti. Ankara Hükümeti’nin 16 Mart 1921’de Sovyet Rusya’yla imzaladığı Moskova Antlaşması’yla Petobani’nin de içinde yer aldığı Artvin ve Ardahan Türkiye’ye bırakıldı (9:II.41).

Petobani, 1922 tarihli nüfus cetveline göre Artvin vilayetinin merkez kazasına bağlı Ardanuç nahiyesinin bir köyüydü. Adının Hisarlı olarak değiştirilmesinden sonra, 1926’da da aynı idari konuma sahipti (7; 8:141). Ardanuç 1950 genel nüfus sayımında Çoruh (Artvin) vilayetinin kazası olmuş, Petobani de bu kazanın Tütünlü bucağına bağlı bir köy olarak kaydedilmişti (10:136).

“Dokuzu çeyrek geçe yola koyulduk; Çedila’ya değil, yüksekteki dağın arka tarafına, harabelerin olduğu yere. Dursun Hoca geldi ve bize beş yıl önce gördüğü, üzerinde yazı olan kocaman taşı anlattı. Bilmediğimiz bir yolda 25 dakika yürüdük; yolun fark edilmeyen bir yokuşu vardı. Önce Tsit-kani yamaçlarında yol aldık. Tsit-kani yamaçları ile harebelerin olduğu yer arasında, daha küçük bir dağ var; ne var ki bu dağın adını bilmiyorlar. Bu dağın karşı tarafına geçtik. Sağ tarafta, uzakta Petobani’yi geride bıraktık; sonra kilise yıkıntılarıyla birlikte Goraşeti Bağları’nı ve yukarıda, yine bizim sağımızda ama ileride ise Goraşeti var.” (9 Ağustos 1904).
Kaynak: Niko Mari, Şavşeti veKlarceti Gezi Günlükleri (Gürcüce), Batum, 2015, s. 280.

KAYNAKÇA:
1. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt.
2. ^ “Ardanuç kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
3. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, 1927.
4. ^ 1980 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1981.
5. ^ Zaza Şaşikadze, “16. Yüzyılın İkinci Yarısında Ardanuç” (Gürcüce), 2018.
6. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları (Gürcüce), Tiflis, 2019.
7. ^ Nurşen Gök, “Artvin Livası’nın Anavatan’a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 41, Mayıs 2008, s. 89-104.
8. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, 2010 (Birinci baskı 1927).
9. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt.
10. ^ 1950 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1954.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com ile oluşturun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close