Svirevani

SVİREVANİ (Gürcüce: სვირევანი; okunuşu: “svirevani”), tarihsel Şavşeti gölgesindeki yerleşim yerlerinden biridir. Günümüzde Artvin ilinin Şavşat ilçesinde yer alır ve adı 1925 yılında Dutlu olarak değiştirilmiştir. Eskiden bir köy olan Parnuhi bugün Dutlu köyünün bir mahallesidir.

İmerhevi vadisinin köylerinden olan Svirevani, Şavşat kasabasının kuzeybatısında yer alır. Kasabaya 29 km uzaklıktadır. Çevresinde Ube (Oba), Ziosi (Tepebaşı), Çakvelta (Şenocak), Cvarishevi (Sebzeli) gibi köyler bulunmaktadır.

KÖYÜN ADI
Köyün bilinen en eski adı Svirevani’dir. Gürcücede Surevani (სურევანი) olarak da bilinir. Bu ad Türkçeye Svirevan / Surevan (سورهوان) olarak geçmiştir (1:161).  1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonunda bölgeye egemen olan Ruslar da köyün adını Surevan (Суреван) olarak kaydetmiştir (2).

Gürcüce bir yer adı olan Svirevani, Svilevani’den (სვილევანი) değişim yoluyla orataya çıkmış olabilir (3:322). Svili (სვილი) “çavdar” anlamına gelir ve köyün adının anlamının “çavdarlık” olması muhtemeldir. Öte yandan Svirevani’nin tarihsel olarak da bir Gürcü yerleşmesi olduğu bilinmektedir. Ahoebi (ახოები), Mencieti (მენჯიეთი), Samglieti (სამგლიეთი), Natbaureti (ნატბაურეთი), Zemosurevani (ზემოსურევანი), Zedakaho (ზედაკახო), Namilevi (ნამილევი), Matsoneti (მაწონეთი), Samarhilo (სამარხილო), Tsiskvilikari (წისქვილიკარი), Kaklisdziri (კაკლისძირი), Kliavisdziri (ქლიავისძირი), Kekria (კეკრია), Napudzari (ნაფუძარი), Ahalşeni (ახალშენი) gibi bugün de kullanılan mevki adları da Svirevani’nin bir Gürcü yerleşmesi olduğunu göstermektedir (4:183).

Eski adı Surevani ya da Svirevani olan Dutlu köyü. Fotoğrafın kaynağı: Şavşat Belediyesi.

DEMOGRAFİ
Svirevani’nin görece erken tarihli nüfusu, Rus idaresinin 1886 yılındaki tespiti üzerinden verilebilir. Bu tarihte köyde 72 hanede 453 kişi yaşıyordu. Nüfusun tamamı Gürcü olarak kaydedilmiştir (2; 5:13). Bu tarihte Daba nahiyesinin bir köyü olan Svirevani, nüfus açısından bu nahiyenin en büyük köyüydü ve toplam nüfusun % 28’i burada yaşıyordu. Bu tarihten birkaç yıl sonra bölgeyi gezen Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze, Svirevani’yi Türkçe konuşan köyler arasında saymış, nüfusunun da 40 haneden oluştuğunu belirtmiştir (6:296). Yaklaşık 30 hane Rus idaresinde kalan köyden Osmanlı ülkesine göç etmiş olabilir.

Köyün Türkiye’ye bırakılmasından bir yıl sonra, adı sehven “Morivan” biçiminde yazılan Svirevani’de 98 hanede 679 kişi yaşıyordu. Zakaria Çiçinadze’nin “Türk dilli” olarak tespit ettiği köyün nüfusu Gürcü olarak kaydedilmiştir (7). Köyün nüfusunun bu kadar sürede doğal artışla 40 haneden 98 haneye çıkmış olma ihtimal dışıdır. Çiçinadze köyün nüfusunu yanlış vermiş olmalıdır. Dört yıl sonra köyün hane sayısı 97’ye düştüğü halde, nüfusu 726 kişiye yükselmiştir (8:189). 1935 genel nüfus sayımında ise, köyün nüfusu 898 kişi olarak kaydedilmiştir (9:116). Günümüzde köyde yaklaşık 220 kişi yaşamaktadır.

Svirevani’deki kilise kalıntıları. Fotoğraf: Niko Mari, 1904. Fotoğraf Mari’nin 1904 tarihli gezisinin notları olan Şavşeti ve Klarceti Gezi Günlükleri (1911; Petersburg, Rusça; Gürcüce baskısı 2015, Batum) adlı kitaptan alınmıştır.

TARİHÇE
Tao-Klarceti’nin bir parçası olan tarihsel Şavşeti bölgesinde yer alan Svirevani’deki kilisenin varlığı, buranın eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Çünkü halk Müslümanlaştırıldığı için Osmanlı döneminde Gürcü köylerinde yeni kilise yapılmamıştır. Şavşeti bölgesinin tarihine bakarak, Svirevani’nin erken orta çağda Gürcü Krallığı, geç orta çağda birleşik Gürcü Krallığı ve bir Gürcü prensliği olan Samtshe-Saatabago sınırları içinde kaldığı söylenebilir. Köy, 16. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin eline geçmiştir.

Uzun süre Osmanlı hakimiyeti altında kalan Svirevani’yi 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Ruslar ele geçirdi. Rus idaresinde Svirevani, Artvin sancağının (okrug) Şavşat-İmerhevi kazasına (uçastok) bağlı bir köydü. Bu tarihte Gudalidze, Davitidze, Cvarihevi, Parnuhi ve Çakvelta mahallelerinden oluşuyordu. Bu kazaya bağlı Daba nahiyesinin (сельское общество: kırsal topluluk) de altı köyünden biriydi (2).

Svirevani köyünde eski çeşme. Fotoğraf: Niko Mari, 1904. Fotoğraf Mari’nin 1904 tarihli gezisinin notları olan Şavşeti ve Klarceti Gezi Günlükleri (1911; Petersburg, Rusça; Gürcüce baskısı 2015, Batum) adlı kitaptan alınmıştır.

1904 yılında bölgeyi gezen Niko Mari, 951 yılına tarihlenen Grigol Hantsteli’nin Yaşamı adlı elyazmasında adı geçen Mere Kadınlar Manastırı’nı bulmak için Svirevani’ye gitmiştir. Bu amaçla köyü dolaşmış olan Niko Mari, o tarihte köyün altı mahalleden oluştuğunu yazar. Bu mahallelerden biri merkez mahallesi, yani Svirevani mahallesiydi ve burası İmerhevi nahiyesinin idari merkeziydi. Diğer mahalleler Daviteti ile Parnuhi köyün batı kısmında, yüksek mahalde yer alıyordu. Kutaleti ile Cvarishevi ise, aşağıda yol kıyısında bulunuyordu. Çakvelta da yüksek bir tepedeydi. Çiçinadze’nin aksine Niko Mari, Svirevani köyünün bu bölgede Gürcü dilinin en iyi korunduğu köylerden biri olduğunu yazar. Bununla birlikte Gürcüce konuşanlar Türkçe kelimeler kullanıyorlardı (10:150-151, 159).

Svirevani, Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından 1918-1921 arasında Gürcistan sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgali sürerken Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasından imzalanan 16 Mart 1921 tarihli Moskova Antlaşması’yla köy Türkiye’ye bırakıldı (10:II.41). Svirevani, Türkiye bırakılmasından bir yıl sonra, 1922 yılında Şavşat kazasının nahiyelerinden biri olan İmerhevi nahiyesine bağlıydı. Köyün adı 1925 yılında Tutlu (sonradan Dutlu) olarak değiştirildi. Bununla birlikte kötün eski adı yeni adıyla birlikte “Dutlu (Sürevan)” biçiminde uzun süre resmi kayıtlarda yer almıştır (12).

Svirevani Kilisesi kaılntıarı. Fotoğrafın kaynağı:  2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016.

TARİHSEL YAPILAR
Svirevani köyünde iki kilisenin varlığı bilinmektedir. Bir köy kilisesi olan Surevani Kilisesi, köyün doğusunda kayalık bir tepede yer alır. İmerhevi Deresi’nin sağ yakasınsa yer alan ve tek nefli bir kilise olan bu yapıdan günümüze sadece kalıntıları ulaşmıştır. Doğu duvarının bir kasımı ayaktadır. Kilise iri ve kabaca yontulmuş taşlardan harç kullanılarak inşa edilmiştir. İç tarafta ise moloz taş kullanılmıştır. Günümüze ulaşan duvarın yüksekliği 2 metreyi bulmaktadır. Bu kalıntılardan kilisenin planını tespit etmek mümkündür (13:163; 4:59).

Paruhi Kilisesi’nden bugüne kalan taşlar. Fotoğrafın kaynağı:  2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016.

Niko Mari’nin verdiği bilgiye göre Svirevani Kilisesi evlerden uzak, İmerhevi tarafından bakılınca kayalık bir tepede yer alıyordu. Kilisenin olduğu yerden İmerhevi çok aşağıda bir yerde görünüyordu. Kilise doğu yönünde değil, bulunduğu tepenin konumundan dolayı kuzeydoğu yönünde yerleştirilmişti. Kuzeydoğu-güneybatı yönünde uzun bir yapı olan kilise dikdörtgen plana sahipti ve uzun kenarı yaklaşık 10 metre, kısa kenarı ise 6 metreydi. O tarihte de yıkık durumda olan kilisenin daha çok kuzey duvarı zarar görmüştü. Kilisenin çatı örtüsü de yıkıktı. Buna rağmen Niko Mari o gezisi sırasında İmerhevi tipi kiliseler arasında en iyi durumda olan kilisenin Surevani Kilisesi olduğunu yazar (10:153-154).

Paruhi Kilisesi’nin inşa edildiği yer. Fotoğrafın kaynağı:  2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016.

İkinci kilise de bir köy kilisesidir ve bugünkü Dutlu köyü sınırları içinde kalan eski Paruhi (Parnuhi) köyüne aittir. Tarihsel Paruhi köyü bugün Dutlu köyünün bir mahallesidir. Köyün kuzeybatı kısmında, bu mahallenin güneybatı kesiminde yer alan Paruhi Kilisesi, küçük bir tepede bulunuyordu. Tamamen yıkılmış olan kilisenin geriye birkaç taş ve kilisenin harç kullanılarak inşa edildiğini gösteren parçalar kalmıştır (13:171; 4:62).

Svirevani Sığınağı. Fotoğrafın kaynağı:  2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016.

Köyün kuzeyinde, yarısı toprağın içindeki yapının eski döneme ait ve dış saldırılardan korunmak için inşa edilmiş bir sığınak-depo olduğu anlaşılmaktadır. Yapı kaba taşlardan harç kullanılarak inşa edilmiştir (4:60).

KAYNAKÇA:
1. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 1927.
2. ^ “Şavşat-İmerhevi kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
3. ^ Şavşeti (Gürcüce), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Şota Mamuladze, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikidze, Cemal Karalidze, Batum, 2016.
4. ^ 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016.
5. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları (Gürcüce-Türkçe-İngilizce), 2019, Tiflis, 2019.
6. ^ Zakaria Çiçinadze, Müslüman Gürcüler ve Gürcistan’daki Köyleri (Gürcüce), Tiflis, 1913.
7. ^ Nurşen, Gök, Artvin Livası’nın Anavatan’a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler”Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 41, Mayıs 2008, s. 89-104.
8. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, İstanbul, 2010 (Birinci basım 1927).
9. ^ 1935 Genel Nüfus Sayımıİstanbul, 1937.
10. ^ Niko Mari, Şavşeti ve Klarceti Gezi Günlükleri, Batum, 2015 (Birinci basım: 1911, Petersburg, Rusça).
11. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt.
12. ^ 1980 Genel Nüfus SayımıAnkara, 1981. 
13. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com ile oluşturun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close