Berta

BERTA (Gürcüce: okunuşu: ბერთა; “berta”), tarihsel Klarceti bölgesindeki yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Artvin ilinin merkez ilçesinde yer alır ve 1925’te adı Ortaköy olarak değiştirilmiştir.

Berta, Artvin kentinin 45 km kuzeydoğusunda yer alır. Çevresinde Porta (Pırnallı), Opiza (Bağcılar), Tskaltetra (Sakalar) gibi köyler bulunmaktadır.

Ünlü Berta ve Parehi manastırları bu köyde yer alır. Berta sadece köyün adı değil bir bölgenin adı olarak da bilinir. Bu bölgedeki akarsu Berta Suyu, Berta Suyu üzerindeki köprü de Berta Köprüsü olarak adlandırılır.

KÖYÜN ADI
Berta, bu yerleşmenin bilinen en eski adıdır. Bu yer adı Türkçe kaynaklara da Berta (برطە) biçiminde girmiştir (1:8.356). 93 Harbi’nde (1877-1878) Klarceti bölgesini elen geçiren Ruslar da köyün adını aynı biçimde Berta (Берта) olarak kaydetmiştir (2). Daha geç tarihte Türkçe Berta (برتا) olarak yazılmış, ancak son hecede farklı harfler kullanılmıştır (3:113). 

Berta (ბერთა) “beri” (ბერი: keşiş) kelimesine aidiyet bildiren −ta (−თა) sonekinin eklenmesiyle türetilmiş Gürcüce bir yer adıdır ve “keşiş yeri, keşişlere ait yer” anlamına gelir. Berta’nın adı, büyük olasılıkla buradaki Berta Manastırı’yla ilişkilidir. Tarihsel Gürcistan’da “beri” (ბერი) kelimesinden türetilmiş Berta, Bertakana (ბერთაყანა), Bert-ubani (ბერთ-უბანი) gibi başka yer adları da vardır.

Berta köyü. Fotoğraf: Buba Kudava,  Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu, 2018, Tiflis.

DEMOGRAFİ
Berta köyünün görece erken tarihli nüfusu 1876 tarihli Trabzon salnamesine dayanarak verilebilir. Bu salnamede 114 hane ve 499 kişi kaydedilmiştir (1:8.357). Ancak bu nüfusun sadece erkek nüfusunu, yoksa kadın ve erkek nüfusunun toplamını mı verdiği bu kaynaktan anlaşılamamaktadır. Osmanlı idaresinin bu tarihlerde ve daha önce sadece erkek nüfunu tespit ettiği bilinmektedir. On yıl sonraki nüfusuna bakınca, bunun sadece erkek nüfusu olması ihtimali vardır. Bu durumda toplam nüfusu bulmak için bir o kadar da kadın nüfusu eklemek eklemek gerekir. Bunun sonucunda Berta’da 1876 yılında 998 kişinin yaşadığı söylenebilir.

Berta’nın da sınırları içinde yer aldığı Klarceti bölgesinde kadın ve erkek nüfusu birlikte ilk kez Rus idaresi tarafından tespit edilmiştir. 1886 yılındaki bu tespite göre Berta köyünün nüfusu 1.559 kişiden oluşuyordu. Berta aynı zamanda Artvin sancağına (okrug) bağlı Artvin kazasının (uçastok) bir nahiyesinin adıydı. Berta köyü, nüfus açısından Berta nahiyesinin (сельское общество: kırsal topluluk) en büyük köyüydü ve nahiyenin toplam nüfusunun (2.486) % 62,7’si burada yaşıyordu. Hem nahiyenin hem de köyün nüfusunun tamamı “Türk” olarak kaydedilmiştir (2). Gürcüce ad taşıyan nahiye ve köyde Gürcü nüfusunun bulunmaması, eskiden burada yaşayan Gürcülerin asimile edilmesi ya da demografik yapının değiştirilmiş olmasıyla açıklanabilir. Bununla birlikte burada yaşayanların Müslüman Gürcü olduğunu belirten kaynaklar da vardı (4:33).

Berta’nın 1921’de Türkiye sınırları içinde kalmasından bir yıl sonra yapılan nüfus tespitine göre köyün nüfusu 114 hanede yaşayan 759 kişiden oluşuyordu. Berta nahiyesinde ise, 1.122 kişi yaşıyordu (5). 1886 yılı temel alındığında köyün ve nahiyenin nüfusunun yarı yarıya azalmış olması dikkat çekicidir. Bu durum Rus idaresinden Osmanlı ülkesine önemli bir göçün gerçekleştiğini göstermektedir. Köyün adının Ortaköy olarak değiştirilmesinden bir yıl sonra yapılan nüfus tespitinde Berta’da hane sayısı 157’ye, nüfus da 991 kişiye yükselmişti. Bu tarihte Berta köyünde 5’i erkek ve 1’i kadın olmak üzere 6 yabancı yaşıyordu (6:141,147).

TARİHÇE
Tarihsel Klarceti bölgesinde yer alan Berta’da bulunan ve 9. yüzyılda kurulmuş olan Gürcü manastırları, buranın çok eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Bu dinsel yapılar erken ortaçağda Gürcü yönetimi zamanında inşa edilmiştir. Berta Manastırı, Berta İncilleri olarak bilinen dinsel kitapların elyazması olarak çoğaltıldığı yer olarak da ünlüdür. 11. yüzyılda Büyük Selçukluların kontrolüne geçen bölge, daha sonra birleşik Gürcü Krallığı ve Gürcü atabeglerin yönettiği Samtshe-Saatabago sınırları içinde yer aldı. 16. yüzyılın ikinci yarısında Berta’nın da içinde kaldığı bölgeyi Osmanlılar ele geçirdi ve Berta köyü Çıldır Eyaleti asınırları içinde kaldı.

12. yüzyıla ait Berta İncili’nin kabartmalı ön ve arka kapağı.

Berta, 19. yüzyılda önce Trabzon eyaletinin, sonra Trabzon vilayetinin Lazistan sancağı içinde yer alıyordu. Bu sancağa bağlı Livana kazasının bir köyüydü. Köyün başlıca geçim kaynağı tarımdı. Köydeki hayvan varlığına bakınca, Berta’da hayvancılığın önemli olduğu anlaşılmaktadır. 1876 salnamesine göre köyde 30 eşek, 400 öküz, 600 inek, 700 keçi ve 320 koyun besleniyordu (1:8.357).

Uzun süre Osmanlı idaresinden kalan Berta, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Rusların eline geçti. Rus idaresinde Berta köyü, Artvin’in sancağının (okrug) bağlı Artvin kazasına (uçastok) bağlıydı. Aynı zamanda bu kazaya bağlı Berta nahiyesinin (сельское общество: kırsal topluluk) merkeziydi. Bu nahiye Berta köyü dışında DabaCimerki, Doliskana, Porta ve Tskaltetra köylerini kapsıyordu (2).

Berta, Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgal etmesinin hemen ardından Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması’yla Türkiye’ye bırakıldı (7:II.41).

Berta Köprüsü. Döşeme uzunluğu 64.20 metre, ortalama genişliği 5.00 metre ve yüksekliği 7.30 metre olan köprü, bugün baraj suları altındadır. Fotoğrafın kaynağı.

Berta, 1922 yılı nüfus cetveline göre bir köy olmanın dışında Artvin vilayetinin merkez kazasına bağlı nahiyeydi. Berta nahiyesi, Berta köyü dışında Porta, Opiza, Tskaltetra, Daba, Cimerki ve Doliskana köylerini kapsıyordu (5). Köyün adı 1925’te Ortaköy olarak değiştirildi. Aynı yıl Berta nahiyesi de kaldırıldı ama kısa süre sonra yeniden kuruldu. Geç tarihte Berta nahiyesinin adı da Ortaköy bucağı olarak değiştirildi. Adının değişmiş olmasına karşın Berta adı halk arasında bugün de kullanılmaktadır. Öte yandan Berta adı köyün yeni adıyla birlikte “Ortaköy (Berta)” biçiminde geç tarihe kadar resmi kayıtlarda da kullanılmıştır (8).

Berta sadece bir köyün değil, bir bölgenin de adıdır. Berta bölgesi Berta Suyu vadisi boyunca uzanır. Berta Suyu üzerinde tarihi bir köprü de Berta Köprüsü olarak bilinmektedir. Bu köprü günümüzde Deriner Barajı suları altında kalmıştır. Bu bölge eskiden yaylaları, bakır madeni ve bağcılığıyla da ünlüydü (6:21, 39, 45.).

Berta köyündeki Parehi Manastırı. Fotoğraf: Buba Kudava,  Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu, Tiflis, 2018.

TARİHSEL YAPILAR
Berta köyü sınırları içinde iki önemli manastır inşa edilmiştir. Bunlar Berta ve Parehi manastırlarıdır. Çeşitli yapılardan oluşan Berta Manastırı’nın 830-840’larda kurulduğu sanılır. İkinci Berta İncili’ne (12. yüzyıl) düşülen nota göre manastır Meryem Ana’ya adanmıştır. Berta Manastırı’nın ana kilisesi olan Berta Kilisesi, 19. yüzyılda camiye çevrilmiştir. Köydeki ikinci manastır Parehi Manastırı’nın Berta Manastırı’nın bir kolu, yan kuruluşu olduğuna ilişkin görüşler vardır. İkinci Berta İncili’ne düşülen nota göre Parehi Manastırı da Meryem Ana’ya adanmış bir manastırdır. Bu manastırın 9. yüzyılın ikinci yarısında kurulduğu tahmin edilmektedir. Öte yandan Parehi’nin büyüklüğüne bakarak, bir dönem Berta Manastırı’nın bir kolu olsa da sonraları bağımsız bir manastır olduğu da söylenebilir (9:20, 39).

Berta Kilisesi. 19. yüzyılda camiye çevrilmiştir. Günümüzde de cami olarak kullanılmaktadır.. Fotoğraf: Buba Kudava,  Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu, Tiflis, 2018.

KAYNAKÇA:
1. ^  Trabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt.
2. ^ “Artvin kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
3. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye (Osmanlıca), 1927 (Latin harfli baskı, 2010).
4. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları (Gürüce-Türkçe-İngilizce), Tiflis, 2019.
5. ^ Nurşen Gök, “Artvin Livası’nın Anavatan’a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 41, Mayıs 2008, s. 89-104.
6. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, İstanbul, 2010 (Birinci basım 1927).
7. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2 cilt.
8. ^ 1980 Genel Nüfus Sayımı, Anakara, 1981.
9. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close