Hatila

HATİLA (Gürcüce: ხატილა; okunuşu: “h’at’ila), Klarceti bölgesindeki eski yerleşmelerden biridir. Günümüzde Artvin ilinin merkez ilçesinde yer alır ve adı 1925’te Taşlıca olarak değiştirilmiştir.

Hatila, Artvin kentinin 20 km batısında, Hatila Çayı kıyısında yer alır. En yakın mesafede Nadzvia (Fıstıklı) köyü bulunmaktadır. Köyün adının değiştirilmesine rağmen, Hatila Vadisi, Hatila Çayı, Hatila Dağları, Hatila Vadisi Millî Parkı gibi yer adları bugün de kullanılmaktadır.

KÖYÜN ADI
Hatila, köyün bilinen en eski adıdır. Bu yer adı Türkçe kaynaklara da Hatila (خطلە) olarak girmiştir (1:8.352). 93 Harbi’nde (1877-1878) bölgeyi ele geçiren Ruslar köyün adını 1886’da Hadila / Hatila (Хадила / Хатила) olarak kaydetmiştir (2). Daha geç tarihte Türkçe Hatila (خطیلا) biçiminde yazılmıştır (3:113) .

Hatila adının Gürcücede ikon anlamına gelen “hati” (ხატი) kelimesiyle ilişkili olabileceği ileri sürülmüştür. Nitekim köyde dört kilisenin varlığı, bu yer adının ikon ya da kiliseyle ilişkili olması fikrini güçlendirmektedir. Gürcistan’ın Aşağı Kartli ve Mtiuleti bölgelerinde de “hati” kelimesinden türemiş köy adları vardır. Hatissopeli (ხატისსოფელი) biçimdeki bu yer adı, “ikon köyü” anlamına gelir (3:24).

Hatila vadisinden genel bir görünüm. Fotoğrafın kaynağı.

DEMOGRAFİ
Hatila köyünün nüfusu, 1876 tarihli Trabzon Vilayeti Salnamesi‘nde 102 hane ve 362 kişi olarak verilmiştir (1:8.353). Buna göre hane başına düşen ortalama nüfus yaklaşık 3,5 kişidir. Salnamede belirtilmemiş olsa da, bu sayının sadece erkek nüfusu olması ihtimali yüksektir. Bunu böyle olabileceğinin önemli bir gerekçesi, Osmanlı idaresinin geleneksel olarak sadece erkek nüfusunu tespit ediyor olmasıdır. Bir başka güçlü sebep de hane başına düşen ortalama sayının 3,5 kişi gibi düşük bir sayı olmasıdır. Bu durumda söz konusu sayının iki katının köyün nüfusu sayılması gerekir. Bu noktadan hareketle Hatila’nın 1876 tarihindeki nüfusunun 724 kişi kadar olduğu söylenebilir.

Bu tarihten 10 yıl sonra, Rus idaresinin 1886 yılında yaptığı tespite göre ise, Hatila’nın nüfusu 110 hane ve 917 kişiden oluşuyordu. Bu sayı, 1876 tarihi için verilen tahmini nüfusu da mantıklı kılmaktadır. 1886 yılından önce Rus idaresinde kaldığı için Hatila köyünden Osmanlı idaresi altındaki topraklara bir göçün gerçekleştiği tahmin edilebilir. Buna rağmen köyün nüfusunun 10 yıl içinde artmış olması, köydeki Rus ordugâhında bulunan asker sayısıyla açıklanabilir.

Hatila Rus idaresinde aynı zamanda bir nahiyeydi ve bu idari birim, Hatila köyü dışında, Urdzuma ve Nadzvia köylerini kapsıyordu. Nahiyenin toplam nüfusu 1.185 kişiden oluşuyordu. Hem Hatila köyünün hem de Hatila nahiyesinin nüfusunun tamamı Gürcülerden oluşuyordu. 1907 yılına gelindiğinde köyde 184 kişi kalmıştı (2; 3:24, 48). Nüfusun bu denli azalması, 1886 yılından sonra Rus idaresi altındaki köyden Osmanlı ülkesine büyük bir göçün gerçekleştiğini göstermektedir.

Hatila’nın Türkiye sınırlarında kalmasından beş yıl sonra 1926’de yapılan nüfus tespitinde 27 hanede 148 kişi yaşıyordu (4:140). Sonraki yıllarda Hatila’nın nüfusu artmış, 1935 yılında 235 kişiye ulaşmıştır (5). Günümüzde köyde yaklaşık 190 kişi yaşamaktadır.

Hatila Kalesi kilisesi kalıntısı. Fotoğraf: Buba Kudava,  Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), 2018, Tiflis.

TARİHÇE
Tarhsel Klarceti bölgesinde yer alan Hatila köyünde bir kale ile dört kilisenin varlığı, buranın Osmanlı döneminden önce de önemli ve büyük bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Gürcülerin yaşadığı köylerde Osmanlıların bölgeyi ele geçirmesinden sonra yeni kiliseler yapılmadığı için, bu kale ve kiliselerin 16. yüzyıldan önce yapıldığı anlaşılmaktadır.

Hatila, Gürcü Krallığı yönetimindeyken, 1080 tarihinde Tao-Klarceti’nin diğer yerleşmeleri gibi Büyük Selçuklular tarafından istila edildi. 1121 Didgori Savaşı’nın ardından Büyük Selçuklular bu bölgeden çıkarıldı. Hatila önce birleşik Gürcü Krallığı, bu krallığın parçalanmasından sonra da Gürcü atabeglerin yönettiği Samtshe-Saatabago sınırları içinde kaldı. Hatila’nın da içinde yer aldığı bölge 16. yüzyılda Osmanlıların eline geçti ve yöre Çıldır Eyaleti içinde yer aldı.

Hatila, 19. yüzyılın ikinci yarısında Trabzon vilayeti içinde kalan Lazistan sancağının Livana kazasının bir köyüydü (1:8.353). Köyde tarımsal faaliyet dışında hayvancılık önemliydi. 1876 yılındaki tespite göre köyde 6 eşek, 200 öküz, 150 inek, 900 keçi ve 183 koyun besleniyordu. Hatila ormanında şimşir ve gürgen ağaçlarından köylüler kaşık, kepçe, tekne ve çanak yapıp pazarda satıyordu (1:8:8.353; 9.383-385).

Yaklaşık üç yüz yıl Osmanlı egemenliğinde kalan Hatila, 93 Harbi olarak da bilinen 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Rusya İmparatorluğu’nun eline geçti. Rus idaresinde Artvin sancağının (okrug) Artvin kazasına (uçastok) bağlıydı. Bu kazaya bağlı Hatila nahiyesinin ( сельское общество / kırsal topluluk) merkeziydi. Bu nahiye Hatila köyü dışında Urdzuma ve Nadzvia köylerini kapsıyordu. Hatila, nüfus açısından nahiyenin en büyük köyüydü. Rus idaresi sırasında burada bir ordugâh bulunuyordu (2; 3:48).

Hatila köyü, 1886 yılından sonra 1907 arasında büyük bir göçe sahne oldu. Nüfusunun çoğunluğu Rus idaresinden Osmanlı ülkesine göç etti. Nitekim Hatila’dan göç eden Gürcüler, Sakarya iline bağlı Hendek ilçesinde yerleştikleri köylere Yukarı Hatila (bugün Gündoğan) ve Aşağı Hatila (İkramiye) adları vermişlerdir. Sakarya ilinde Akyazı ilçesine bağlı Reşadiye köyünde, Bursa’da Kestel ilçesine bağlı Orhaniye köyünde yaşayan Gürcüler de Hatila’dan göç etmiştir (6:90, 105, 114).

Hatila, Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Rus idaresinin son bulmasının ardından bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgal etmesinin hemen sonrasında Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması’yla Türkiye’ye bırakıldı (7:II.41). Türkiye sınırları içinde kaldıktan dört yıl sonra adı Taşlıca olarak değiştirildi. Hatila bu tarihten itibaren Artvin ilinin merkez kazasına bağlıdır.

Hatila adı halk arasında bugün de kullanılmaktadır. Öte yandan köyün eski adı “Taşlıca (Hatila)” biçiminde geç tarihlere kadar resmi kayıtlarda da kullanılmıştır (8).

Hatila Kalesi’nin kulesi. Fotoğraf: Buba Kudava,  Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), 2018, Tiflis.

TARİHSEL YAPILAR
Hatila köyünde dört kilise ve bir kale bulunmaktadır. Bu kiliselerden üçü köy kilisesi, biri de kale kilisesidir. Köyün merkezinin 2 km güneyinde bulunan Didbogo Kilisesi olarak bilinen köy kilisesi tamamen yıkılmıştır. Tamamen yıkılmış olan bir başka kilise ise, köyün merkezinin 4 km güneyinde, Thevnarti mahallesinde yer alır. Bir başka köy kilisesi, köyün merkezinin 5 km güneyinde bulunmaktadır. Kandzarti Kilisesi olarak bilinen bu kiliseden de geriye yıkıntılar kalmıştır. Köyün merkezinin 2,4 km güneybatısında bulunan Hatila Kalesi’nin 5 metre yüksekliğindeki duvarı günümüze ulaşmıştır. Kale, Klarceti’den Tao’ya giden yolu kontrol eden bir yerde inşa edilmiştir. Kalenin içindeki kilise de bugün yıkıntı halindedir (9:155, 304).

KAYNAKÇA:
1. ^  Trabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt.
2. ^ “Artvin kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
3. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları (Gürcüce-Türkçe-İngilizce), Tiflis, 2019.
4. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, İstanbul, 2010 (Birinci basım 1927).
5. ^ 1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937.
6. ^ Malhaz Çoharadze, Türkiye’de Gürcü Dilinin Coğrafyası (Gürcüce), Batum, 2016.
7. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt.
8. ^ 1975 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1977.
9. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close