Şadevani

ŞADEVANİ (Gürcüce: შადევანი; okunuşu: “şadevani”), tarihsel Tao-Klarceti bölgesindeki yerleşmelerden biridir. Bugün Ardahan ilinin merkez ilçesinde yer alır ve adı 1959’da Çatalköprü olarak değiştirilmiştir. Terk edilmiş bir köy olan Akameti (აქამეთი / აკამეთი) de Çatalköprü sınırları içindedir.

Şadevani, Ardahan kentinin batısında yer alır ve kente 23 km uzaklıktadır. Çevresinde Kargsopeli (Hasköy), Tibati (Dağevi), Yukarı Toroshevi (Ardıçdere), Maniohi (Uzunova) ve Sindisgomi (Yalnızçam) adlı köyler bulunmaktadır.

KÖYÜN ADI
Şadevani, bu yerleşmenin en eski adı olarak bilinir. Bu yer adı erken tarihli Osmanlı kaynaklarında Şadevan (شادوان) biçiminde yazılmıştır (1:I.422; 2:268). 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda bölgeyi ele geçiren Ruslar ise, 1886 yılında köyün adını iki farklı biçimde, Şadevan / Şedevan (Шадеван / Шедеван) olarak kaydetmiştir (3). Şadevani köyünün adının yazılışı geç tarihlerde biraz değişikliğe uğramıştır. Nitekim 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Şadivan (شاديوان) olarak yazılmıştır (4:767).

Şadevani’nin kökeni ve anlamına ilişkin belli başlı kesin bir bilgi yoktur. Bazı kaynaklarda köyün adı Şadrevani (შადრევანი) olarak da geçer. Köy, “şadırvan”a benzeyen bir su kaynağından dolayı bu adı almış ve Şadrevani adı daha sonra Şadevani’ye dönüşmüş olabilir. Şadevani köyünün adı, Türkçe kökenli olmadığı için 1959 yılında Çatalköprü olarak değiştirilmiştir. Bundan dolayı 1960 genel nüfusu sayımında köyün adı “Çatalköprü (Şadivan)” olarak geçer.

Eski adı Şadevani olan Çatalköprü köyü.

DEMOGRAFİ
Şadevani köyünün en erken tarihli nüfusu 1595 tarihli Osmanlı mufassal defteri üzerinden verilebilir. Bu deftere göre köyde 59 hane yaşıyordu. Her hanenin 5 kişiden oluştuğu kabul edilirse, Şadevani’de 295 kişinin yaşadığı ortaya çıkar. Bu nüfus o dönemde Şadevani’nin büyük bir köy olduğunu göstermektedir (1.III.509-510). Köyde vergi yükümlüsü olarak İason, Gogiça, İoseb, Elia, Tevdore, Papuna, Garsevan, Nikoloz, Bayındur, Totia, Saba gibi erkek adları kaydedilmiştir. Köydeki 59 hanenin tamamının ispenç vergisi vermekle yükümlü tutulmuş olması, köyün bir Hıristiyan köyü olduğunu göstermektedir. Erkeklerin çoğunun Gürcü adları taşıyor olması da köyün nüfusunun çoğunluğunun Gürcülerden oluştuğuna işaret etmektedir (1.II.413-414).

Şadevani’nin 93 Harbi’nde (1877-1878) Rusların eline geçmesinden sonra, 1886 yılında yapılan nüfusu sayımında göre köyde 487 kişi yaşıyordu. Bu sayımda nüfusun tamamı Türk olarak kaydedilmiştir. Bu durum köyün demografik yapısının Osmanlı idaresinde tamamen değişmiş olduğunu göstermektedir. Öte yandan Müslüman olmuş olan Gürcüler de Türk olarak kaydedilmiş olabilir (3). Köyün nüfusu 1896 yılında 536, 1906 yılında 516 kişi olarak tespit edilmiştir (5:112).

Rus idaresinde Şedavani aynı zamanda 11 köyü kapsayan nahiyenin (маркяз: merkez) adıydı. 1886 sayımında göre bu nahiyenin nüfusu 2.747 kişiden oluşuyordu. Bu nüfusun % 34,6 (951 kişi) Türk, % 55,6’sı Rum (1.528 kişi) ve %9,8’i (268 kişi) Kürt olarak kaydedilmiştir (3).

Şadevani’nin nüfusu 1935 yılında 667, 1955 yılında 997 kişi olarak tespit edilmiştir (6:344; 7:289). Günümüzde köyde yaklaşık 250 kişi yaşamaktadır.

Terk edilmiş bir köy olan Akameti. Bugün Çatalköprü köyünün sınırları içinde yer alır. Fotoğraf: Buba Kudava,  Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu, 2018, Tiflis.

TARİHÇE
Tarihsel Tao-Klarceti bölgesi sınırları içinde yer alan Şadevani köyünün kuruluşuna ilişkin bilgi yoktur. Bununla birlikte, eski Akameti köyünü de kapsayan Çatalköprü’deki kiliselerin varlığı, Şadevani ile Akameti köylerinin erken Osmanlı kayıtlarında yer alması, buranın Osmanlı döneminden çok eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Şadevan’ın bulunduğu bölge, erken ortaçağda Gürcü Krallığı sınırları içinde kalıyordu. Bu bölgeye 11. yüzyılda bir süre Büyük Selçuklular hakim oldu. Şadevani daha sonra birleşik Gürcü Krallığı, bu krallığın parçalanması sırasında bağımsız devlete dönüşen Samtshe-Saatabago (1268-1625) sınırları içinde yer aldı. 16. yüzyılın ortasında köyü Osmanlılar ele geçirdi. Şadevani Osmanlı idaresi sırasında Ardahan-i Büzürg livasında Güney (Mzvari) nahiyesine bağlı bir köydü. 1595 tarihli Osmanlı kayıtlarından köyde buğday, arpa ve yonca tarımının yapıldığı, arıcılıkla uğraşıldığı, domuz ve koyun beslendiği anlaşılmaktadır (1:II.414).

93 Harbi’nde Ruslar (1877-1878) ele geçirdiğinde Şadevani Erzurum vilayetinin Ardahan sancağına bağlı bir köydü. Rus idaresinde Kars oblastı içinde Ardahan sancağının (okrug) Ardahan kazasına (uçastok) bağlı olan Şadevani, 11 köyü kapsayan Şadevani nahiyesinin (маркяз: merkez) köylerinden biriydi. Nüfusu açısından nahiyenin ikinci büyük köyüydü (3). 1917’de Ardahan bölgesini gezen Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli, toprakları günümüzde Çatalköprü sınırları içinde kalan Akameti’nin (აქამეთი) terk edilmiş bir köy olduğunu yazmıştır. O tarihte Akameti’de iyi inşa edilmiş ve Gürcüce yazıtı olan bir kilise vardı ve ayakta duruyordu (9). Bu tarihte terk edilmiş bir köy olan Akameti’de 1595’te 44 hanenin yaşadığı bilinmektedir. 1878’de ise hane sayısı 12’ye düşmüştü (1:III.520). 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından köyün nüfusunu azalmış olması, köylülerin Rus idaresinden Osmanlı ülkesine göçle ilişkili olabilir.

Şadevani, Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Rus idaresinin son bulmasının ardından bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgal etmesinin hemen sonrasında Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması’yla Türkiye’ye bırakıldı (9:II.41). Şadevani, Kars ilinin Ardahan ilçesine bağlıyken, Ardahan’ın 1992 yılında il olmasından sonra bu ilin merkez kazasına bağlı köy haline gelmiştir.

Şadevani Kilisesi’nin yıkıntıları. Fotoğrafın kaynağı: 2014 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2015.

TARİHSEL YAPILAR
Bugün Çatalköprü adını taşıyan köyde üç kilisenin varlığı bilinmektedir. Bunlardan ikisi Şadevani, diğeri ise Akameti köyünde inşa edilmiştir. Şadevani’deki köy kiliselerinden birinin akıbeti bugün bilinmemektedir. Tek nefli bir yapı olan diğer kiliseden geriye sadece harç kullanılarak inşa edildiğinin ipuçlarını veren duvar yıkıntıları ve dolgu duvarın dış yüzeyine ait birkaç adet kesme taş kalmıştır. Duvarın kalınlığı 70 cm’dir. Günümüze kalan duvarların yüksekliği 1 metreyi bulmaktadır. 1917 yılında Ardahan bölgesini gezen Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli’nin verdiği bilgiye göre köyün yakınlarında iki adet daha kilise yıkıntısı vardı. Ancak bu kiliselerin yeri bugün bilinmektedir. Konstantine Martvileli’nin verdiği bilgiye göre terk edilmiş bir köy olan ve toprakları bugün Çatalköprü sınırları içinde kalan Akameti’deki kilise de bir köy kilisesidir. Konstantine Martvileli’nin verdiği bilgiye göre burada bulunan kilisenin Gürcüce yazıtı vardı. Ancak bu yazıt bugün kayıptır (10:188, 201; 9; 11:128).

KAYNAKÇA:
1. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Osmanlıca ve Gürcüce), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1947. 3 cilt.
2. ^ Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır 1694-1732 (Osmanlıca ve Gürcüce), (Yayıma hazırlayan) Tsisana Abuladze, Tiflis, 1979.
3. ^ “Ardahan kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
4. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928.
5. ^ Candan Badem, Çarlık Yönetiminde Kars, Ardahan, Artvin, İstanbul, 2018.
6. ^ 1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937.
7. ^ 1955 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1961.
8. ^ Konstantine Martvileli, “Ardahan Bölgesinde”, Sakartvelo gazetesi, 10 Ekim 1917, sayı. 220.
9. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt.
10. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018.
11. ^ 2014 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2015.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close