Ampuri

AMPURİ (Gürcüce: ამფური; okunuşu: “ampuri”), tarihsel Cavaheti bölgesinin Tao-Klarceti kısmında kalan yerleşim yerlerinden biridir. Günümüzde Ardahan ilinin Çıldır ilçesinde yer alır. Geç dönemde adı Kenardere olarak değiştirilmiştir.

Ampuri,  Çıldır kasabasının 44 km kuzeyinde, Gürcistan sınırına yakın bir yerde yer alır. Çevresinde Çoleti (Akçıl), Çamardo (Akdarı) ve Vaşlobi (Övündü) köyleri bulunmaktadır.

KÖYÜN ADI
Ampur ya da Ampuri, köyün bilinen en eski adıdır. Osmanlı idaresi de bu yer adını, burayı ele geçirdikten birkaç yıl sonra, 1595 tarihinde Ampur (امپور) olarak kaydetmiştir. Daha geç tarihli Osmanlı tahrir defterinde köyün adı aynı biçimde yazılmıştır (1:I.255; 2:300). Rus idaresi de 1886 yılındaki nüfus tespitinde köyün adını Ampur (Ампур) olarak kayda geçirmiştir (3).  Türkçe kaynaklarda köyün Ampur olarak yazılması, bazen sehven Anpur olarak kaydedilse de 1955 yılına kadar devam etmiştir (4:763; 5:291).

Osmanlıların ele geçirmesinden önce, Gürcü idaresi zamanında da köyün adının Ampuri olduğu anlaşılmaktadır. Ancak bu yer adının anlamı konusunda kesin bir bilgi mevcut değildir. Bununla birlikte, kelimenin Gürcüce Ampuri (ამპური), yani  “ფ” yerine “პ” fonemiyle yazılması halinde, bu yer adının bir çeşit üvez olan “ampura” (ამპურა) kelimesiyle ilişkili olduğu söylenebilir. Fakat bu sadece bir varsayımdan ibarettir. 

Ampur adının Ermenice Ampert’ten değiştiği ve “sağlam kale” anlamına geldiği ileri sürülmüştür. Köyün adının da 1928’de “Ampert” olarak yazıldığı belirtilmiştir. Ancak 1928 tarihli köy listesinde köyün adı Ampert değil, Ampur (آمپور) olarak geçer (6; 4:763).

Ampuri (Kenardere) köyü. Fotoğrafın kaynağı.

DEMOGRAFİ
Ampuri köyünün nüfusunu oldukça eski kaynağa dayandırmak mümkündür. 1595 tarihli Osmanlı tahrir defterinde köyde vergi yükümlüsü olarak 5 hane kaydedilmiştir. Hane başına 5 kişi düştüğü kabul edilirse, köyün nüfusunun bu tarihte 25 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Vergi yükümlüsü olarak Şahbaron, Nurula, Badada/Batata (Nurula’nın kardeşi), Zurab, Serhuş adıyla kaydedilen erkeklerin tümü ispenç vergisi vermekle yükümlü kılınmıştı. Bu da Ampuri köyünün bir Hıristiyan köyü olduğunu göstermektedir (1:I.255; II.251). 

Ampuri’de kadın ve erkek nüfusu birlikte ilk kez Rus idaresince tespit edilmiştir. 1886 tarihli bu tespite göre köyün nüfusu 122 kişiden oluşuyordu. 117 kişi Türk, 5 kişi Karapapak olarak kaydedilmiştir (3). Osmanlı idaresinde köyün demografik yapısının değişmiş olduğu bu kayıttan anlaşılmaktadır. Rus idaresi sırasında köyden Osmanlı ülkesine göç olmadığı, aksine nüfusun artarak 1896’da 158 kişiye, 1906’da da 193 kişiye ulaştığı görülmektedir (7:115). 

Yeniden Türkiye sınırları içinde kaldıktan sonra Ampuri’nin nüfusu daha da artmış ve 600 kişiye kadar ulaşmıştır. Günümüzde ise köyde yaklaşık 90 kişi yaşamaktadır. 

Ampuri (Kenardere) köyünün bulunduğu bölgenin arazi yapısı. Fotoğrafın kaynağı.

TARİHÇE
Ampuri köyüne ilk kez ne zaman yerleşildiği bilinmemektedir. Köydeki bilinen tek tarihsel kalıntı, bir köy kilisesidir. Osmanlı Devleti’nin Gürcülerden ele geçirdiği yerlerdeki halkı Müslümanlaştırdığı ve Osmanlı döneminde yeni kilise yapılmadığı bilinmektedir. Öte yandan Ampuri’nin 1595 tarihli tahrir defterinde yer alması, köyün 16. yüzyıldan önce de bir yerleşme  olduğunu göstermektedir. 

 Birleşik Gürcü Krallığı’nın parçalanmasından sonra ortaya çıkan Gürcü devletlerinden biri olan Samtshe Atabeyiliği sınırları içindeyken, 1578’de Ampuri’yi Osmanlılar ele geçirdi. Köy Osmanlıların kurduğu Çıldır Eyaleti’nin Ahalkalak (Ahalkalaki) livasına bağlı Niyaliskur (Nialiskuri) nahiyesine bağlıydı. Köyde buğday, arpa, çavdar, keten tohumu, yoncanın ekilip biçildiği, arıcılık yapıldığı, koyun ve domuz beslendiği Osmanlı tahririnden anlaşılmaktadır (1:II.251). 

Üç yüz yıl Osmanlı egemenliğinde kalan Ampuri, 93 Harbi’nde (1877-1878) Rusların eline geçti. Rus idaresinde Ardahan sancağının (okrug) Çıldır kazasına (uçastok) bağlıydı. Tskarostavi nahiyesinin köylerinden biriydi (3). Birinci Dünya Savaşı sonunda Rus ordusunun çekilmesinden sonra, bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgal etmesinin ardından Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması’yla Ampuri Türkiye sınırları içinde kaldı (8:II.41).

Ampuri, 1992’den önce Kars, bu tarihten sonra Ardahan iline bağlı Çıldır ilçesinin bir köyüdür. Son dönemlerde Anpur olarak da yazılan Ampur’un adı, 1955’ten kısa bir süre sonra, bir derenin kıyısında yer alması nedeniyle  Kenardere olarak değiştirilmiştir. Bununla birlikte adı resmi kayıtlarda bir süre daha “Kenardere (Anpur)” olarak yazılmıştır (9).

Ampuri köyünde iki kalıntının varlığı bilinmektedir. Bunlardan biri bir köy kilisesidir. Köyün kuzeybatı kısmında bulunan tek nefli Ampuri Kilisesi  tamamen yıkılmış. Diğer ise, köyün merkezinin 300 metre güneybatısında bulunan kuledir. 1.650 metre yükseklikte bir tepede bulunan kule, bugün yıkık durumadır.

 KAYNAKÇA:
1. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt.
2. ^ Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır 1694-1732 (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Tsisana Abuladze, Tiflis, 1979.
3. ^ “Çıldır kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
4. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928.
5. ^ 1955 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1961.
6. ^ “Nişanyan Yer Adları”. 
7. ^ Candan Badem, Çarlık Yönetiminde Kars, Ardahan, Artvin, İstanbul, 2018.
8. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt.
9. ^ 1980 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1981.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close