Parnuhi

PARNUHİ (Gürcüce: ფარნუხი; okunuşu: “parnuh’i”), tarihsel Şavşeti bölgesinde, İmerhevi vadisindeki yerleşmelerden biridir. Bugün Artvin ilinin Şavşat ilçesinde yer alır. Günümüzde Dutlu (Svirevani) köyünün bir mahallesidir. 

KÖYÜN ADI
Parnuhi, köyün bilinen en eski adıdır. 14. yüzyılın ikinci yarısından beri köyün bu adı taşıdığı yazılı kaynaklardan bilinmektedir (1:II.223). Bazı Gürcüce kaynaklarda köyün adı Paruhi (ფარუხი) olarak geçer (2:62). Köy statüsünde sayılmadığı için yakın döneme ait belli başlı kaynaklarda Parnuhi’nin adı geçmemektedir. Bununla birlikte kültür tarihçisi Niko Mari de 1904 yılında köyün adını Parnuhi (ფარნუხი) biçiminde yazmıştır (3:159). 

Parnuhi adının anlamı konusunda belli başlı kaynaklarda bilgi bulunmamaktadır. Bununla birlikte köyün tarihsel Gürcü yerleşmelerinden biri olduğu bilinmektedir. Didsatibi (დიდსათიბი), Kauçebi (კაუჭები), Vakinçala (ვაკინჭალა), Puçati (ფუჭათი), Napudzari (ნაფუძარი), Oromela (ორომელა), Ukançala (უკანჭალა), Kohati (კოხათი), Kvabrevla (ქვაბრევლა), Satave (სათავე), Çrdilipiri (ჩრდილიპირი), Gelauri (გელაური), Daritavebi (დარითავები), Verhvnalebi (ვერხვნალები) gibi yer adları da Parnuhi’nin bir Gürcü yerleşmesi olduğunu göstermektedir (2:190). 

Eskiden köy, bugün Dutlu köyünün bir mahallesi olan Parnuhi. Fotoğrafın kaynağı.

DEMOGRAFİ
Son iki yüz yıl içinde belli başlı kaynaklarda Parnuhi’nin ayrı bir köy olarak nüfusu yer almamıştır. Rusların 93 Harbi’nde (1877-1878) Şavşeti bölgesini ele geçirmesinden yaklaşık on yıl sonra, 1886 yılında yaptıkları nüfus sayımında Parnuhi, Svirevani köyünün altı mahallesinden biriydi. Bu tarihte Svirevani köyünün nüfusu 72 hanede yaşayan 453 kişiden oluşuyordu ve nüfusun tamamı, dolayısıyla Parnuhi’nin nüfusu Gücü olarak kaydedilmişti (4:13; 5). Bu verilere göre köyde hane başına düşen ortalama nüfusun yaklaşık 6 kişi olduğu görülmektedir.

1886 nüfusu sayımından birkaç yıl sonra, 1890’ların başında bölgeyi gezen Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze, İmerhevi vadisinde 36 yerleşme (köy) adı saymıştır. Ancak bu yerleşmeler arasında Patnuhi’nin adı geçmemektedir. Çiçinadze,  Svirevani’de 40 hanenin yaşadığını belirtmiştir (6:294-297). Çiçinadze’nin verdiği bilgi doğru kabul edilirse, köyden 32 hanenin (192 kişi) göç ettiği ortaya çıkar. Söz konusu nüfusun yaklaşık altıda birinin (75 kişi) Parnuhi köyünde yaşadığını, göç eden kişilerin de yaklaşık altıda birinin (yaklaşık 30 kişi) Parnuhi’den göç ettiği tahmin edilebilir. 

Şavşeti bölgesinin Türkiye’ye bırakılmasından bir yıl sonra, 1922’de Svirevani’de 98 hanede 679 kişi yaşıyordu. Büyük bir olasılıkla köy bu tarihte de altı mahalleden oluşuyordu. Bu nüfusun altıda birinin Parnuhi’de yaşadığı kabul edilirse, buranın nüfusunun yaklaşık 113 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Bu tarihte de Svirevani köyünün ve  Parnuhi mahallesinin nüfusunun tamamı Gürcülerden oluşuyordu (7). Parnuhi’de yaşayan kişilerin günümüzde de Gürcüce konuştuğu tespit edilmiştir (8:397, 408, 427). 

Parnuhi’den genel bir görünüm. Fotoğrafın kaynağı.

TARİHÇE
Parnuhi köyünün ne zaman kurulduğuna dair bilgi mevcut değildir. Bununla birlikte 14. yüzyılın ikinci yarısında Gürcüce kaynakta adının geçmesi, en geç bu yüzyıldan itibaren bir yerleşme olduğu anlaşılmaktadır. Bu kaynakta Botso’nun oğulları Şalva ve Sargis’e Parnuhi’nin bağışlandığı belirtilmiştir (1:II.223). Bu tarihte Şavşeti bölgesinin Gürcü Krallığı yönetimi altında olduğu bilinmektedir. Daha sonra bölgeye Gürcü atabeglerin yönettiği Samtshe-Saatabago hakim olmuş, Osmanlılar 16. yüzyılın ortasında bölgeyi ve Parnuhi’yi Gürcü idaresinden ele geçirmiştir.

Parnuhi,  93 Harbi’nde (1877-1878) Şavşeti bölgesini ele geçiren Rus idaresi sırasında, Artvin sancağının (okrug) Şavşet-İmerhevi kazasına (uçastok) bağlı Svirevani köyünün bir mahallesiydi (5). Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze, 1890’ların başında İmerhevi vadisinde 36 yerleşme (köy) adı saymıştır. Ancak bunların arasında Parnuhi’nin adı geçmemektedir. Bu mahalleler, merkez mahalle olan Svirevani dışında, Gudalidze, Davitidze, Cvarishevi, Parnuhi ve Çakvelta adlarını taşıyordu.

Büyük bir olasılıkla geçen yüzyılın ilk yarısında yıkılmış olan Parnuhi Kilisesi’nin temel yeri. Fotoğrafın kaynağı:  2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016.

1904 yılında bölgeyi gezen kültür tarihçisi Niko Mari Svirevani köyünün 6 mahalleden oluştuğunu yazmıştır. Bu mahallelerden biri, İmerhevi’nin idari merkezi olan Svirevani’ydi. Diğer mahalleler Daviteti, Parnuhi, Kutaleti, Cvarishevi ve Çakvelta idi. Parnuhi ile Daviteti mahallelerinin diğer mahallelere göre daha yüksekte yer aldığını belirtmiştir (3:159).

 Parnuhi, Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından 1918-1921 arasında Gürcistan sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgali sürerken Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasından imzalanan 16 Mart 1921 tarihli Moskova Antlaşması’yla köy Türkiye’ye bırakıldı (8:II.41). 1922 ve 1926 nüfus tespitlerinde ayrı köy olarak geçmemektedir. Parnuhi’nin Svirevani köyünün bir mahallesi olduğu anlaşılmaktadır. Parnuhi’nin adı Bağbaşı olarak değiştirilmiş olmasına karşın, halk arasında yaygın olarak “Parnuh” kullanılmaktadır. 

Parnuhi Kilisesi’nden geriye kalan iki iri taş. Fotoğrafın kaynağı:  2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016.

TARİHSEL YAPILAR
Parnuhi’nin eskiden ayrı bir köy olduğuna tanıklık eden Parnuhi Kilisesi, bugünkü Dutlu köyünün kuzeybatı kısmında, Parnuhi mahallesinin güneybatı kesiminde inşa edilmiştir. Küçük bir tepede bulunan kilise tamamen yıkılmış ve taşlarıyla ahır inşa edilmiştir. Kilisenin temeli de tamamen kazılmıştır ve burası bugün bir çukurdan ibarettir. Kazılı alanda birkaç taş ve kilisenin harç kullanılarak inşa edildiğini gösteren duvar parçaları kalmıştır. Bu duvar kalıntılarında kilisenin resimlerle bezeli olduğunu gösteren izleri görmek mümkündür (2:62; 10:171).

KAYNAKÇA:
1. ^ Yer Adlarında Gürcistan Tarihi (Gürcüce), D. Berdzenişvili, M. Kandelaki, D. Mushelişvili, M. Surguladze, N. Şiolaşvili, G. Çeişvili, Tiflis, 2010, 2 cilt.
2. ^ 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016.
3. ^ Niko Mari, Şavşeti ve Klarceti Gezi Günlükleri, Batum, 2015 (Birinci basım: 1911, Petersburg, Rusça).
4. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları (Gürcüce-Türkçe-İngilizce), 2019, Tiflis, 2019.
5. ^ “Şavşat-İmerhevi kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
6. ^ Zakaria Çiçinadze, Müslüman Gürcüler ve Gürcistan’daki Köyleri (Gürcüce), Tiflis, 1913.
7. ^ Nurşen, Gök, Artvin Livası’nın Anavatan’a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler”Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 41, Mayıs 2008, s. 89-104.
8. ^ Şavşeti (Gürcüce), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Şota Mamuladze, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikidze, Cemal Karalidze (Gürcüce), Batum, 2016.
9. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt.
10. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com ile oluşturun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close