Hevek

HEVEK (Gürcüce: ხევეკი; okunuşu: “h’evek’i”), tarihsel Tao bölgesinin yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Artvin ilinin Yusufeli ilçesinin bir köyüdür. 1959 yılında adı Bıçakçılar olarak değiştirilmiştir.

Aşağı Hevek olarak da bilinen Hevek, Yusufeli kasanasının kuzeyinde yer alır. Bu kasabaya 50 km uzaklıktadır. Yusufeli ilçesinde günümüzde Gürcüce konuşulan üç köyden biridir.

Aşağı Hevek olarak da bilinen Bıçakçılar köyünün genel görünümü. Fotoğrafın kaynağı.

TARİHÇE
Bugün Bıçakçılar adını taşıyan köyün eski adı Heveki ya da Hevek’tir. Bununla birlikte Büyük Hevek veya Hevek-i Ulya (YUkarı Hevek) (bugün Yaylalar) köyünden ayırt etmek için Küçük Hevek, Hevek-i Süfla (Aşağı Hevek) ve Hevek-i Livane gibi adlarla da anılmıştır. Bununla birlikte 1835 tarihli nüfus defteri ile 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesinde sadece Hevek (خوك) olarak geçer (1:I.319-321;2:VIII.358). Parhali vadisinde Hevek veya Heveki dendiğinde Hevek-i Kiskim’in değil bugünkü Bıçakçılar köyünün anlaşıldığını Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili’nin 1917 yılındaki araştırma notlarında da görülmektedir. Takaşvili bu köyden Heveki adıyla söz etmiştir (3:83). 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde ise, köyün adı Hevek-i Livane (خوك لیوانە) olarak kaydedilmiştir (4:82). Bu yer adı Gürcüce kaynaklarda Heveki ve Hevay (ხევეკი ve ხევაჲ) olarak da geçer (5:475).

Bıçakçılar köyünün haritadaki konumu.

Heveki, “dere” ve “vadi” anlamına gelen Gürcüce “hevi” (ხევი) veya “heva” (ხევა) kelimesinden türemiş olmalıdır (6). Nitekim eski Gürcü coğrafyasından yaygın bir yer adı olan Heva, Gürcistan’da bugün de varlığını korumaktadır. Heveki adının Gürcüce Hevaki (ხევაკი) kelimesinden gelmesi ihtimali de vardır. Şenkaya ilçesindeki Bana adının özgün biçiminin Banaki (ბანაკი) olması gibi, Hevaki de Heveki kelimesinden özgün biçimi olabilir olabilir (7:III.560).

Günümüzde Yusufeli ilçesinde Gürcü dilinin konuşulduğu üç köyden (diğerleri Yüksekoba ve Balcılı ) biri olan Heveki, tarihsel Tao bölgesinde yer alır. Tao, erken ve geç orta çağda Gürcistan’ın güneybatı kesimini oluşturan bölgelerden biriydi. Bu bölge Gürcü devletleri olan Tao prensliği, Gürcü Krallığı ve Samtshe-Saatabago sınırları içinde yer alıyordu. Osmanlılar Hevek köyünü 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirdi. Köy, yeni kurulan Livane sancağına bağlandı. Daha sonra Çıldır Eyaleti’nin sınırları içinde yer aldı.

Eski adı Hevek veya Aşağı Hevek olan Bıçakçılar köyü. Fotoğraf: Yener Dedeoğlu. Kaynak: Taner Artvinli, Yusufeli Külliyâtı.

Nitekim Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi salma amacıyla 1835 yılında gerçekleştirdiği nüfus tespitinde bu eyaletin Livane-i Ulya sancağına bağlıydı. Bu sancağın merkezi olan Heveki, “Hevek merkezi” anlamında Nefs-i Hevek olarak yazılmıştır. Çünkü bu tarihte köyün ayrıca Elyashev (الٻاسخو) adını taşıyan bir mahallesi bulunuyordu. Elyashev’in “Elia deresi” veya “Elia vadisi” anlamına gelen Gürcüce Eliashevi (ელიასხევი) adının Osmanlıca yazılış biçimi olduğu anlaşılmaktadır. Bu tarihte Nefs-i Hevek’te 69 hanede 210 erkek, Elyashev mahallesinde 37 hanede 144 erkek olmak üzere toplam 106 hanede 354 erkek yaşıyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusunun yaklaşık 708 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Bu nüfusun tamamı Müslümanlardan oluşuyordu (1:I.319-321).

Bıçakçılar köyünün Devsekara Yaylası. Forotğraf: Fethi Aydın

Osmanlı Devleti’nin vilayet sistemine geçtiği 19. yüzyılın ikinci yarısında Heveki, Trabzon Vilayeti’nin Lazistan sancağı bağlı Livana kazasının bir köyüydü. 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre köyün nüfusu 100 hanede yaşayan 339 kişiden oluşuyordu. Salnamede belirtilmemiş olmakla birlikte bu tarihte de Osmanlı idaresi sadece erek nüfus tespit ediyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince Heveki’nin toplam nüfusunu 678 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Tarımla geçinen köyde hayvan varlığı olarak 20 öküz, 100 inek, 10 at, 773 keçi ve 520 koyun tespit edilmiştir (2:VIII.358).

Parhali vadisini gezen Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili, 1917 Yılında Güney Gürcistan’da Arkeolojik Araştırma Gezisi adlı eserinde, Parhali köyünde sadece yaşlıların Gürcü dilini anladığını, ancak Kvabaki ve Heveki köylerinde halkın Gürcüce konuştuğunu yazmıştır. Ayrıca Parhali köyünün aşağısındaki Heveki gibi köylerde, Gürcü mitolojisinde bağ ve şarap tanrısı Aguna’ya adanmış üzüm hasatı şenliklerine benzer törenlerin yapıldığını belirtmiştir (8:83-84).

Bıçakçılar köyünden bir görünüm. Fotoğrafın kaynağı.

Heveki, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde “Hevek-i Livane” adıyla Artvin vilayetinin Yusufeli ilçesinin merkez nahiyesi olan Öğdem’e bağlıydı. Yusufeli ilçesi bu tarihte Öğdem ve Erkinis nahiyelerinden oluşuyordu (4:82) 1935 genel nüfusu sayımında “Hevegilivana” olarak kaydedilmiş olan köy, bu tarihte Erzurum vilayeti içinde Yusufeli kazasının merkez nahiyesine bağlıydı. Köyün nüfusu 1.069 kişiden oluşuyordu (9:173). Heveki veya Hevegikiskim “yabancı kökten geldiğiı” için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Bıçakçılar olarak değiştirilmiştir (10:674). 1965 genel nüfus sayımında “Bıçakçılar (Hevegilivane)” adıyla kaydedilmiş olan köyde 926 kişi yaşıyordu. Bu nüfus içinde sadece 205 kişi okuma yazma biliyordu (11:90).

KAYNAKÇA:
1. ^ Taner Artvinli, Yusufeli Külliyâtı, İstanbul, 2013, 2 cilt.
2. ^ Trabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt.
3. ^ Ekvtime Takaişvili, 1917 Yılında Güney Gürcistan’da Arkeolojik Araştırma Gezisi (Gürcüce), Tiflis, 1960.
4. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları(Osmanlıca), İstanbul, 1928. 
5. ^ Tao (Gürcüce), Mamaia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Merab Halvaşi, Cimşer Çhvimiani, Cemal Karalidze, Batum, 2020.
6. ^ A Comprehensive Georgian-English Dictionary, 2006, 2 cilt.
7. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Osmanlıca ve Gürcüce), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1947-1958, 3 cilt.
8. ^ Ekvtime Takaişvili, 1917 Yılında Güney Gürcistan’da Arkeolojik Araştırma Gezisi (Gürcüce), Tiflia, 1960.
9. ^ 1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937.
10. ^ Köylerimiz, (Yayımlayan) İçişleri Bakanlığı, Ankara, 1968.
11. ^ 1965 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1968.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com ile oluşturun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close