Banakna

BANAKNA (Gürcüce: ბანაკნა; okunuşu: “banak’na”), tarihsel Klarceti bölgesinin yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Artvin ilinin Borçka ilçesinde yer alır. Adı 1925’te Yangın (bugün Yangınlı mahallesi) olarak değiştirilmiştir. Ohorcini, Şuahevi, Valaşeni ve Sanatisi’yle birlikte bugünkü Alaca köyünü oluşturmaktadır.

KÖYÜN ADI
Köyün bilinen en eski adı Banakna’dır. Bazı kanyaklarda Banakla (ბანაკლა), Banaka (ბანაკა) olarak da geçer (1:171; 2:147). Bu yer adı Türkçeye de Banakna (باناقنا) olarak girmiştir (3:118). 93 Harbi’nde Klarceti bölgesini ele geçiren Ruslar köyü Vanakna (Ванакна) olarak kaydetmiştir (4).

Banakna (ბანაკნა), “geçici yerleşim” anlamına gelen Gürcüce “banaki” (ბანაკი) kelimesinin çoğulu “banakni”den (ბანაკნი) geliyor olabilir. Buranın eskiden başka bir yerleşmenin yaylası olması olasılığı söz konusudur. Banakna’nın, “Tsablnara” (წაბლნარა: kestanelik) denilen bir dağın eteğinde kurulu olması, bu varsayımı destekler niteliktedir.

DEMOGRAFİ
Banakna’nın görece erken döneme ait nüfusu, Rus idaresinin 1886 yılındaki tespiti üzerinden verilebilir. Bu tespite göre Banakna’nın nüfusu 49 kişiden oluşuyordu. Bu nüfusun tamamı Gürcü olarak kaydedilmiştir (4). Bu tarihte köyün nüfusunun çok az olması dikkat çekicidir. Bunun nedeni Rus idaresinden Osmanlı ülkesine göç olabilir. Nitekim Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze’nin 1893’te verdiği bilgiye göre Banakna’da 4 hane kalmış, 3 hane göç etmişti (5). 

Banakna’nın Türkiye sınırları içinde kalmasından bir yıl sonra, 1922 yılındaki nüfusu, 2 hanede yaşayan ve tamamı Gürcü olan 8 kişiden oluşuyordu (6). Bu tarihte köy neredeyse tamamen boşalmıştı. 1926’da ise bu iki hanenin nüfusu 15 kişiye yükselmişti (7:143). 1935 genel nüfus sayımında Banakna’nın adı geçmemektedir. Bu tarihten kısa bir süre önce Alaca köyüne bir mahalle olarak bağlandığı anlaşılmaktadır.

Klarceti bölgesinde yaygın olan kemerli taş köprülerden biri olan Banakna Köprüsü. Fotoğraf: Şenol Taban.

TARİHÇE
Banakna’da 12. yüzyıldan kalma bir köprünün varlığı, buranın eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Bu dönemde köyün bulunduğu Klarceti bölgesi, Gürcü Krallığı sınırları içinde bulunuyordu. Bu devletin yerini alan Samtshe-Saatbago’nun (1268-1625) yönetimindeyken Banakna, 16. yüzyılın ilk yarısında Osmanlıların eline geçti. Osmanlı döneminde Trabzon eyaletine (1867’de vilayet) bağlı Lazistan sancağı sınırları içinde bulunuyordu.

Üçyüz yılı aşkın bir süre Osmanlı hakimiyetinde kalan Banakna, 93 Harbi’nde (1877-1878) Rusların eline geçti. Rus idaresinde Batum oblastı içinde, Batum sancağının (okrug) Gonio kazasına (uçastok) bağlıydı. Bu kazanın Sanatisi nahiyesinde yer alıyordu ve nüfus açısından nahiyenin en küçük köyüydü (4). Birinci Dünya Savaşı sonlarında Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. Sovyet Rusya’nın Gürcistan’ı işgali sürerken, 16 Mart 1921’de Anakara Hükümeti ile Sovyet Rusya arasında imzalanan Moskova Antlaşması’yla Türkiye’ye bırakıldı (8: II,41). 

Banakna, Türkiye’ye bırakılmasından bir yıl sonra, 1922 yılında Borçka kazasının merkez nahiyesine bağlı bir köydü (6). Köyün adı 1925 yılında Yangın (daha sonra Yangınlı) olarak değiştirildi (7:143). Nitekim 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde köyün adı Yangın (یانغین) olarak geçer (9:79). Bu tarihte köy, Artvin vilayetinin nahiyelerinden biri olan Borçka nahiyesine bağlıydı. Adı değişmesine karşın, 1933 tarihli köy listesinde Banakna olarak geçen köy, bu tarihten kıs bir süre sonra Alaca köyüne bir mahalle olarak bağlanmıştır. Bundan dolayı 1935 genel nüfus sayımında ayrı bir köy olarak geçmez (10:86; 11). Banakna adı, halk arasında bugün de kullanılmaktadır.

Banakna köyü ile Bagini köyünü birbirine bağlayan Banakna Köprüsü.

TARİHSEL YAPILAR
Banakna’da varlığı bilinen tek tarihsel yapı, Devskeli Deresi üzerinde, dar ve derin bir kanyon üzerindeki taş köprüdür. Tek kemerli taş köprü olan Banakna Köprüsü, Ebrika Kilisesi’ne kadar giden taş döşeli eski bir güzergâhta, gözden ırak bir noktada bulunduğu için gümümüze büyük ölçüde sağlam ulaşmıştır. Bununla birlikte, köprünün Banakna köyü (Yangınlı mahallesi) tarafından kalan ayağı defineciler tarafından tahrip edilmiştir. Henüz yeterince incelenmemiş olan Banakna Köprüsü, küçük ama bölgedeki en yüksek köprülerden biridir. Aynı zamanda Borçka’dan Bagini‘ye giden yol üzerinde yer alır. Köprü, derenin bir tarafında kalan Banakna ve Araveti ile Şuahevi‘yi, diğer taraftaki Ebrika, Nigia ve Peturli‘ye bağlamaktadır. Petruli’de bulunan Ebrika Kilisesi’ne de buradan ulaşılır. Yapısal özellikler açısından bakılınca Banakna Köprüsü’nün 12. yüzyılda inşa edildiği söylenebilir (1:171).

KAYNAKÇA:
1. 2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2016.
2. ^ Zakaria Çiçinadze, Müslüman Gürcüler ve Gürcistan’daki Köyleri (Gürcüce), Tiflis, 1913.
3. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye (Osmanlıca), 1927.
4. ^ “Gonio kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
5. ^ İveria gazetesi, Tiflis, 5 Ağustos 1893, sayı: 166.
6. ^ Nurşen, Gök, Artvin Livası’nın Anavatan’a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler”Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 41, Mayıs 2008, s. 89-104.
7. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, İstanbul, 2010 (Birinci basım 1927).
8. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2 cilt.
9. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928.
10. ^ Köylerimiz, (Yayımlayan) Dahiliye Vekaleti, İstanbul, 1933.
11. ^ 1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

WordPress.com ile Ücretsiz Bir Web Sitesi Kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close