Sveti

SVETİ (Gürcüce: სვეტი; translit.: “svet’i”), Klarceti bölgesindeki yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Artvin ilinin merkez ilçesinde yer alır ve adı Seyitler olarak değiştirilmiştir. Bugün Seyitler köyü, Sveti köyünün hemen altındaki Svetibari (სვეტიბარი) ve Lomaşeni (ლომაშენი) köylerini de kapsamaktadır. 

KÖYÜN ADI
Bugün Seyitler adını taşıyan köyün bilinen en eski adı Sveti’dir. Gürcüce bir ad olan Sveti (სვეტი) “sütun”, “dikit” anlamına gelir. Bu ad köydeki sütun görünümlü doğal kayalıklardan dolayı da verilmiş olabilir. Sveti kelimesi kule benzeri yapı anlamına da gelmektedir. Nitekim Gürcistan’ın Mtsheta kentindeki Svetitshoveli Katedrali adını yapının içindeki kule benzeri yapıdan almıştır. “Sveti” kelimesi eski Gürcücede “sueti” (სუეტი) biçiminde de yazılıyordu.  Gürcistan’da Kartshi köyünde tepesinden küçük bir kilise inşa edilmiş olan sütun benzeri kaya Katshis sveti (კაცხის სვეტი) adını taşımaktadır. Ayrıca Gürcistan’ın İmereti bölgesinde, “yüksek dikit” anlamına gelen Svetmağali (სვეტმაღალი) adında bir köy bulunmaktadır.

Sveti adı Türkçeye Suvet olarak girmiştir. Nitekim Muvahhid Zeki, 1927’de yayımlanan Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye adlı Osmanlıca kitabında köyün eski adını Suvet (سووەت) olarak yazmıştır.[1] 93 Harbi’nde (1877-1878) Artvin bölgesini ele geçirmiş olan Ruslar, 1886 yılındaki nüfus sayımında bu yer adını Gürcücesine uygun biçimde Svet (Свет) olarak kaydetmişlerdir. Sveti aynı zamanda bir nahiyenin adıydı ve bu nahiyede, Gürcücesi Svetibari (სვეტიბარი) olan ve “Sveti düzü” anlamına gelen, Rus yönetiminin Sveti-bar (Свети-Бар) olarak kaydettiği başka bir köy vardı.[2,3] Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye adlı Osmanlıca kitabında Svetibari’nin adını Svetbar (صوطبار) yerine sehven Svetyar (صوطیار) yazmıştır.[4]

Eski adı Sveti olan Seyitler köyünün uydu fotoğrafı.

COĞRAFİ KONUMU
Sveti köyü Artvin kentinin hemen yakınında, kuzeydoğusunda yer alır. Artvin kenti merkezine yaklaşık 10 km uzaklıktadır. Köyün alt kısmındaki düzlük eskiden ayrı bir köydü ve “Sveti Düzü” anlamında Gürcüce Svetibari adını taşıyordu. Nitekim Muvahhid Zeki, 1927’de yayımlanan Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye adlı Osmanlıca kitabında bu düzlükten “Süvet Düzü” olarak söz etmiştir.[5] Artvin kent merkezi Çoruh Nehri’nin güney yakasında, sol kıyısında kalırken, Seyitler köyü nehrin sağ yakasında yer alır. Artvin kentiyle Seyitler köyü nerdeyse birleşmiştir. Nitekim Artvin kentinde kurulmuş olan Çoruh Üniversitesi yerleşkesi Seyitler köyünde bulunmaktadır.

Sveti, önemli bir tarihsel yol üzerinde bulunmaktadır. Batum-Ardahan yolu olarak bilinen bu tarihsel yol Gürcistan’ın Batum kentinden başlıyor, Maradidi köyünden Çoruh Nehri’ni izleyerek Borçka’ya ulaşıyordu. Borçka’dan Adaguli (Adagül) köyünden tırmanarak Sveti köyüne ulaşıyordu. Burada yol ikiye ayrılıyor, bir kolu Çoruh Nehri kıyısındaki Svetibari üzerinden Artvin kent merkezine, diğer kolu da yeniden yükselerek Berta Köprüsü’nden Ardahan’a doğru devam ediyordu.[5]

DEMOGRAFİ
Sveti köyünde kadın ve erkek birlikte nüfus sayımı ilk kez Rus yönetimi sırasında yapılmıştır. 93 Harbi’nde Klarceti bölgesini ele geçiren Rusların 1886 yılında yaptığı nüfus sayımına göre köyde 112 kişi yaşıyordu. Sveti sadece bu köyün adı değil, bu köyle birlikte birkaç köyü de kapsayan bir nahiyenin de adıydı. Bu sayımda Sveti nahiyesinin nüfusu ise, 1.268 kişiden oluşuyordu. Bu nahiyenin sınırları içindeki köylerden biri olan Svetibari köyünde ise 78 kişi yaşıyordu. Sveti ve Svetibari köylerinin nüfusunun tamamı “Türk” olarak kaydedilmiştir. 1907 yılına gelindiğinde Sveti’nin nüfusu 105, Svetibari’ninki 112 kişiden oluşuyordu. Bu sayımda iki köyün de nüfusunun Müslüman Gürcü olarak kaydedilmiş olması dikkat çekicidir.[7,8] Bu farklılığın nedeni, köylerin nüfusunun Müslüman olması nedeniyle  1886’da “Türk” olarak kaydedilmiş olmasıyla ilişkili olabilir. Yaklaşık yirmi yıl içinde Svetibari’nin nüfusu artarken, Sveti köyünün nüfusunda fazla bir değişiklik olmamıştır.

Sveti köyünün yeniden Türkiye sınırları içinde kalmasından yaklaşık beş yıl sonra, 1926 tarihli nüfus sayımına göre köyde 26 hanede 151 kişi yaşıyordu. Bu nüfusun 81’i erkek, 70’i kadındı. Bu tarihte eski Svetibari (Svetbar) ve Lomaşeni (Lomaşin) köyleri birer mahalle olarak Sveti köyüne bağlanmıştı. Bu nüfus sayımında hane başına ortalama 5,8 kişi düşmesi ailelerin kalabalık olmadığını göstermektedir.[9]

Son tespite göre Seyitler köyünde 746’sı erkek ve 1.432’si kadın olmak üzere 2.178 kişi yaşamaktadır.[10]

Sveti Kilisesi. Fotoğrafın kaynağı:

TARİHÇE
Tao-Klarceti’nin bir parçası olan Klarceti bölgesindeki yerleşim yerlerinden biri olan Sveti’nin ne zaman kurulduğu bilinmemektedir. Bulunduğu bölge itibarıyla köy erken ortaçağda ve geç ortaçağda Gürcü krallıkları ve prenslikleri sınırları içinde kalıyordu. Nitekim köydeki Meryem Ana Manastırı, 10. yüzyılda Gürcü Krallığı döneminde kurulmuştur. Bu da Sveti’nin daha 10. yüzyılda önemli bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Sveti, 16. yüzyılın sonlarında, Gürcü atabegler devleti olan Samtshe-Saatabago topraklarını ele geçiren Osmanlı Devleti egemenliğine girdi ve Osmanlıların kurduğu Çıldır Eyaleti içinde yer aldı.

Yaklaşık üç yüz yıl Osmanlı yönetimi altında kalan Sveti’yi 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan galip çıkan Ruslar ele geçirdi. Rus idaresinin 1886 tarihli nüfus sayımına göre Sveti, Batum oblastının Artvin sancağına (okrug) bağlı Artvin kazasında (uçastok) yer alıyordu. Sveti aynı zamanda Sveti nahiyesinin de merkeziydi. Sveti nahiyesi ise, Sveti köyü dışında “Aglaha” (Аглаха), “Vazria” (Вазриа), “Varaçkan” (Варачкан), “Sveti-Bar” (Свети-Бар) ve “Tolgom” (Тольгом) köylerini kapsıyordu. Sveti köyü 1910 yılında da aynı idari konuma sahipti.[11,12]

Sveti ve Svetibari köyleri Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından, 1918-1921 arasında bağımsız olan Gürcistan sınırları içinde yer aldı. 1921’de Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgali sırasında Türk birlikleri Ardahan, Artvin ve Batum bölgelerini ele geçirdi, ama Batum’da tutunamadı. Ankara Hükümeti’nin 16 Mart 1921’de Sovyet Rusya’yla imzaladığı Moskova Antlaşması’yla Sveti ile Svetibari’nin de içinde yer aldığı Artvin ve Ardahan Türkiye’ye bırakıldı.[13]

Türkiye’ye bırakılmasından dört yıl sonra Sveti’nin adı Seyidler (Seyitler) olarak değiştirildi. Aynı dönemde ayrı bir köy olan Svetibari’ye de Subaşı adı verildi. Bu tarihte Sveti ve Svetbari Artvin vilayetinin Artvin kazasına bağlı köylerdi. 1926 yılında Svetbari ile Lomaşeni’nin (Milletbağı) köy statüleri kaldırılarak Seyitler köyüne bağlanmıştır.[14,15]

TARİHSEL YAPILAR
Sveti köyünde Meryem Ana’ya adanmış Sveti Manastırı 10. yüzyılda inşa edilmiştir. Manastırın varlığı, burada yazılmış olan elyazmalarına düşülen notlar sayesinde bilinmektedir. Bu yazmalar ayrıca manastırın Meryem Ana adına kurulduğunu da göstermektedir. Manastır ana kilise ile bir küçük kiliseden oluşuyordu. Manastırın ana kilisesi olan Sveti Kilisesi, üç nefli bazilikadır. Günümüze sadece yıkıntıları kalmıştır. Ayrıca köyde bir köy kilisesi bulunmaktadır. Bu kilisenin duvarları günümüze ulaşmıştır.[16,17]

Kaynakça:
1. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 1927, s. 112.
2.^ “Artvin kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
3.^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010 (Birinci basım 1927), s. 217.
4. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 1927, s. 112.
5. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010 (Birinci basım 1927), s. 217.
6. ^ Osman Aytekin, “Artvin İli Çoruh Vadisindeki Tarihi Yollar ve Kültür Varlıkları Yüzey Araştırması – 2001”, 20. Araştırma Sonuçları Toplantısı, Ankara, 2002, 1. Cilt, s. 8.
7.^ “Artvin kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
8. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları(Gürcüce-Türkçe-İngilizce), 2019, Tiflis, s. 45.
9. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010 (Birinci basım 1927), s. 140.
10. ^ “Artvin Merkez Seyitler Köyü Nüfusu“. Erişim tarihi: 3 Nisan 2020.
11.^ “Artvin kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
12. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları(Gürcüce-Türkçe-İngilizce), 2019, Tiflis, s. 45.
13. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt, s. 41.
14. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010 (Birinci basım 1927), s. 140.
15. ^ Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, 2013, s. 243.
16. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 149.
17. ^ “Sveti Kilisesi” Kültürel Mirası Koruma Derneği. Erişim tarihi: 4 Nisan 2020.

Not: Bu yazı ႧႤႧႰႨ ႾႠႰႨ tarafından Vikipedi için kaleme alınmıştır.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close