Parhali

Parhali (Gürcüce: პარხალი; translit.: “p’arh’ali”), tarihsel Tao‘da küçük bir bölgenin ve bu bölgenin merkezi olan köyün adıdır. Günümüzde Artvin iline bağlı Yusufeli ilçesinde yer alır. Gürcüce Parhali adı Türkçe’de Barhal biçimini almıştır. Parhali’nin adı sonradan Altıparmak olarak değiştirilmiştir.[1]

PARHALİ ADI
Köydeki Parhali Manastırı‘nın 9-10. yüzyılda kurulmuş olmasından hareketle köyün en geç bu tarihten itibaren Parhali adını taşıdığı anlaşılmaktadır.[2] 1928 tarihli Osmanlıca Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları adlı yayında köyün adı Barhal (بارحال) olarak geçer.[3] Dahiliye Vekaleti’nin Köylerimiz adlı yayınında da köyün adı Barhal’dır.[4] İçişleri Bakanlığı’nın Köylerimiz adı yayınında ise, köyün yeni adı olarak Altıparmak, eski adı olarak Barhal verilmiştir.[5] Bu kayıtlar köyün adının, yabancı kökenden geldiği için 1933 yılından sonra değiştirildiğini göstermektedir.

TARİHÇE
Parhali tarihsel Tao’da küçük bir bölgenin ve bu bölgenin merkezi köyün adıydı. Parhali bölgesi, Çoruh nehrinin orta kesiminin sağ kıyısından Parhali Deresine kadar uzanan havzayı kapsıyordu. Parhali 10. yüzyılda Gürcü kralı III. Davit’in mülküydü. Bu yörede birkaç kilometre uzanan kayalara oyulmuş sulama kanalı vardır. Bu kanalın 12-13. yüzyılda Gürcü kraliçesi Tamar zamanında yapıldığı sanılır.[6]  9-10. yüzyıllarda kurulmuş olan Parhali Manastırı bölgedeki en önemli yapılardan biridir.[7-8]

Parhali’deki Parhali Manastırı‘ın ana kilisesi: Parhali Kilisesi.

Giorgi Kazbegi’nin 1874’te yayımlanan kitabındaki bilgiye göre Parhali köyü, aynı adlı akarsuyun iki yakasında kuruluydu. Köyde 200’den fazla hane yaşıyordu. Evler dar vadide, dört kilometre boyunca tek bir hat üzerinde sıralamıştı.[9]

Giorgi Kazbegi’nin aktardığına göre, 19. yüzyılın son çeyreğinde Müslüman bir Gürcü köyü olan Parhali’de beş haneden oluşan Ortodoks inancına mensup bir Gürcü topluluğu vardı. Öte yandan Hıristiyanlığını gizleyen bir nüfusla beraber bu sayının 80 kişi olduğu belirtilmiştir.[10]

Parhali 1920’lerde Yusufeli kazasına bağlı Barhal nahiyesinin merkeziydi.[11] Daha sonra Barhal nahiyesi kaldırıldı ve Barhal (Parhali) adı Altıparmak olarak değiştirildi. Barhal ya da Parhali daha geniş bir bölgenin de adıydı. Bu bölgede yer alan Barhal Çayı’na Altıparmak Çayı, Barhal Dağı’na da Altıparmak Dağı adları verildi.

Parhali köyü birkaç mahalleden oluşmaktadır. Koçvati, domuz yetiştirilen yer anlamına gelir. Muhtarın dediğine göre eskiden burada domuz yetiştiriyorlarmış.  Diğer mahalleler Kilioni, Pizvoti, Bogatketi, Buketler, Cateler, Perseti, Ananisketi, Mizingil, Lazgil ve Sultangil. Bazilika bu sonuncu mahallededir. Bazı mahalleler köyün dışında, Hevek suyunun yukarısında bulunmaktadır.  Bunlar Doloisi, Kelenshevi, Koloteti, Borivani ve Köseler’dir. Parhali’nin yaylaları, Altıparmak Dağının eteklerinde bulunmaktadır. Bu yaylalar Tsashevi, Bogatketi, Sacatlo, Samçeliani, Kosoni, Kosalitse ve Lavaşeni adını taşımaktadır. Parhali’de ve çevresinde çok sayıda su kaynağı ile dere bulunmaktadır. Bundan dolayı Parhalililer Tao’nun üç ana kilisesi için söylenen sözlere kendi köylerini de eklemişler ve İşhani duvar resimleriyle, Oşki güzelliğiyle, Parhali ise sularıyla öne çıkar diyorlar.
Parhali’nin çevresindeki köylerde eski adlar korunmuştur. Ünlü kanal Utavo köyünden başlıyor, Kobaki yaylası ve Zavrieti köyüne doğru uzanıyor. Birkaç kilometre uzakta bir kayalığın arasından devam ediyor. Bu kanalın Kraliçe Tamar döneminde yapıldığı kabul edilmektedir ve bu yörede Tamar yaptığı işleri hayırla anıyorlar.
Parhali’de Müslümanlaşmış Gürcüler yaşamaktadır. Yaşlılar Gürcüce biliyorlar. Komşu köy Kobaki’de ise yaşlı-genç herkes, vadilerde yaşayan ve gizli Hıristiyan olan halk gibi Gürcüce konuşmaktadır. Giorgi Kazbegi’nin bölgeyi gezdiği zaman bu Hıristiyanların bir rahibi de varmış. 
Parhali’de başlıca tarımsal uğraş meyvecilik ve hayvancılıktır. Eskiden burası dokumacılıkla da ünlüymüş ve her Cuma günü cami-bazilika avlusunda Pazar kurulmaktadır. Cuma günleri dağların öte tarafından çok sayıda Laz geliyor. Bol miktarda ahşap işi eşya ve İstanbul’dan ucuz manifatura getirip satıyorlar. Pazar yerinde terziler çalışıyor, değişik ürünlerin satışı yapılıyor, mısır satılıyor, şikâyetler ele alınıyor. 
Hasat şenlikleri eski pagan kültü kalıntısıdır. Çıplak geçler “perhuli” dansı yapıyorlar ve vücutlarına üzüm salkımları asıyorlar. Bu gelenek Parhali’nin aşağısındaki köyde korunmuş, Parhali’de ise hocalar gençlerin üstlerini çıkarmalarını yasaklamışlar. Bu çıplak gençler bize özgü üzüm tanrısına adanmış ritüeli ve klasik dönemde Dionysus’a eşlik edenleri hatırlatıyorlar. 
Yoldan geçen Lazlar kiliselerin içinde ve çevresinde define arıyorlar. Yazıtların, bezemelerin ve haçların olduğu yerlerde gömülü hazinenin olduğunu sanıyorlar. Muhtarın dediğine göre birkaç yıl önce sunağın sütunundan bir taşı çekip çıkarmışlar ve altında altın yüzükler bulmuşlar. Giorgi Kazbegi buradakilerin sözlerinden hareketle söylediğine göre kendisinin buraya gitmesinden birkaç yıl önce kilisenin doğu duvarından üzerinde yazılar olan taşları almışlar. Bu taşların nerede olduğunu kimse bilmiyor, ama doğu duvarında bunun izleri duruyor. Köylülerin dediğine göre bir zamanlar kilisede çok bilinen bir ikon korunuyormuş. Güya muhtar “Bu ikon nereye gitti?” diye soruyormuş. 
(Ekvtime Takaişvili, 1917 Yılında Güney Gürcistan’da Arkeolojik Araştırma Gezisi (Gürcüce), Tiflis, 1960, s. 83-84).

Kaynakça:
1. ^ Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, 2013, s. 72.
2. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 40.
3. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 82.
4. ^ Köylerimiz, Dahiliye Vekaleti yayını, İstanbul, 1933, s. 87.
5. ^ Köylerimiz, İçişleri Bakanlığı yayını, Ankara, 1968, s. 40.
6. ^ Ekvtime Takaişvili, 1917 Yılında Güney Gürcistan’da Arkeolojik Araştırma Gezisi (Gürcüce), Tiflis, 1960, s. 83-84.
7. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 40.
8. ^ Özhan Öztürk, Karadeniz – Ansiklopedik Sözlük, 2. Cilt, s. 934-935.
9. ^ Giorgi Kazbegi, Bir Rus Generalinin Günlükleri – Türkiye Gürcistanı’nda Üç Ay, 2019, s. 156.
10. ^ Giorgi Kazbegi, Bir Rus Generalinin Günlükleri – Türkiye Gürcistanı’nda Üç Ay, 2019, s. 160.
11. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010, s. 139.

Not: Bu yazı ႧႤႧႰႨ ႾႠႰႨ tarafından Vikipedi için kaleme alınmıştır.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close