Adaguli

ADAGULİ (Gürcüce: ადაგული;  okunuşu: “adaguli”), tarihsel Tao-Klarceti bölgesinde yer alan yerleşmelerden biridir. Bugün Ardahan ilinin merkez ilçesinde yer alır. Adaguli adı zaman içinde Edegül’e dönüşmüştür.

Adaguli, Ardahan kentinin 10 km batısında yer alır. Çevresinde Dadaguli (Dedegül), Kodistskaro (Akyaka), Çinçrobi (Ağzıpek) ve Danisgomi (Kıraç) köyleri bulunmaktadır. 

KÖYÜN ADI
Adaguli, köyün bilinen en eski adıdır. En erken Osmanlı tahrir defterine Adagul ya da Adagül (اداكول) olarak girmiştir (1:I.429). 93 Harbi’nde Ardahan bölgesini ele geçiren Ruslar da köyün adını Adagul (Адагюль) olarak kaydetmişti (2). Köyün adı daha sonra değişmiş ve 1928 tarihli köy listesinde Ede Gul / Ede Gül biçiminde yazılmıştır (3:760). Artvin’in Borçka ilçesindeki Adaguli köyü de zamanla Edegül’e dönüşmüş, ancak köyün adı 1925’te Adagül olarak değiştirilmiştir. Ortaçağda aynı adlı iki köyden birinin günümüzde Edegül, diğerinin Adagül adını taşıması, bu yer adının Türkçe olmamasıyla açıklanabilir.

Ne anlama geldiği bilinmeyen Adaguli’nin iki kelimden oluştuğu anlaşılmaktadır. İkinci kelime “guli” büyük bir olasılıkla Gürcüce kalp anlamına gelen “guli”dir (გული). Bu yer adı, “orta”, “bir şeyin ortası” anlamına gelen “şuaguli” (შუაგული) benzeri bir kelimeden değişime uğramış olabilir. 

Eski adı Adaguli olan Edegül köyü.

DEMOGRAFİ
Adaguli’nin en eski nüfus kaydı 1595 tarihli Osmanlı tahrir defterinde yer alır. Bu kayda göre köy 27 haneden oluşuyordu. Her hanede 5 kişinin yaşadığı varsayılırsa, köyün nüfusunun 135 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Köyde Giorgi, Pavle, Badria, Sargis, Zakara, İvane, Giorgi, Cavaha, Abram, Stepane, İskender, Papuna, Narima gibi adlar taşıyan erkekler vergi yükümlüsü olarak kaydedilmiştir. 27 hanenin de ispenç vergisi ödüyor olması, Adaguli’nin bir Hıristiyan köyü olduğunu göstermektedir (1:I.429, II.420). 

Adaguli’de erkek ve kadın nüfusunu birlikte tespit eden Rus idaresi, köyün 1886 tarihindeki nüfusunu 59 kişi olarak vermiştir (2).  Rus idaresi sırasında köyün nüfusu 1896’da 85 kişi, 1906’da 101 kişiye yükselmiştir (4:110 ).  

Türkiye sınırları içinde kaldıktan sonra Adaguli/Edegül’ün nüfusu 1935’te 244 kişiden oluşuyordu. Bu nüfus 1960’ta 234 kişiye ulaşmıştır (5:118; 6:313). Günümüzde köyde yaklaşık 80 kişi yaşamaktadır.

TARİHÇE
Köydeki kilise kalıntısı ve erken dönemde büyük bir köy olarak Osmanlı kayıtlarına girmiş olması, Adaguli’nin Osmanlı idaresinden önce de yerleşme olduğunu göstermektedir. Osmanlı Devleti köyü 16. yüzyılın ikinci yarısında,  birleşik Gürcü Krallığı’nın parçalanması sırasında ortaya çıkan Samtshe-Saatabago’dan (1268-1625) ele geçirmiştir. Adaguli, Osmanlı idaresinde Çıldır Eyaleti’nin Ardahan-i Büzürg livasında yer alıyordu. Bu livaya bağlı Güney (Mzvari) nahiyesinin bir köyüydü. Vergi kayıtlarından köyde buğday, arpa ve yonca tarımının yapıldığı, arıcılıkla uğraşıldığı, domuz ve koyun beslendiği anlaşılmaktadır (1:I.429, II.420).

93 Harbi’nde Ruslar (1877-1878) ele geçirdiğinde Adaguli Erzurum vilayetinin Ardahan sancağına bağlı bir köydü. Rus idaresinde Kars oblastı içinde Ardahan sancağının Ardahan kazasına bağlı olan Adaguli, bu kazanın Değirmenköy nahiyesinin (маркяз: merkez) köylerinden biriydi (2). Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Rus idaresinin son bulmasının ardından bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgal etmesinin hemen sonrasında Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması’yla Türkiye’ye bırakıldı (7:II.41). Adaguli /Edegül, Kars ilinin Ardahan ilçesine bağlıyken, Ardahan’ın 1992 yılında il olmasından sonra bu ilin merkez kazasına bağlı köy haline gelmiştir.

Bir köy kilisesi olduğu anlaşılan Adaguli Kilisesi’nden geriye sadece yıkıntılar kalmıştır (8:191).

KAYNAKÇA:
1. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt.
2. ^ “Ardahan kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
3. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928.
4. ^ Candan Badem, Çarlık Yönetiminde Kars, Ardahan, Artvin, İstanbul, 2018.
5. ^ 1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937.
6. ^ 1960 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1963.
7. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt.
8. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close