Kirpaşeni

KİRPAŞENİ – Tarihsel Eruşeti bölgesindeki yerleşim yerlerinden biridir. Günümüzde Eskikılıç adıyla Ardahan ilinin Damal ilçesine bağlı bir köydür. 

Etimoloji: Gürcüce bir yer adı olan Kirpaşeni (კირფაშენი), bir bitki adı olan “kirpa” (კირფა / Canella alba) ile mesken anlamına gelen “şeni” (შენი) kelimelerinden oluşur (102). Bu yer adı Türkçeye Kirpaşen veya Kirpaşin olarak girmiştir. Nitekim 1595 tarihli Osmanlı mufassal defteri (كیرپاشین) ile 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde (كیرپەشین) bu adla geçer (41:III:551; 28:762). Bu yer adı son dönemde “Kirpeşen”e dönüşmüştür (65:359).

Tarihçe: Kirpaşeni, tarihsel Gürcistan’ı oluşturan bölgelerden biri ve Gürcü Hristiyanlığının en eski merkezi olan Eruşeti’de yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirmiştir (48:16). Gürcü gazeteci ve araştırmacı Konstantine Martvileli’nin 1917 yılında kale veya kilise olarak nitelediği kalıntılar da bu dönende inşa edilmiş yapılardan kalmış olmalıdır (15:220).

Kirpaşenin köyü, Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı ve 1595 tarihli Osmanlı tahrir defterine göre, Gürcistan Vilayeti içinde Ardahan-i Büzürg livasının Meşe nahiyesine bağlıydı. Bu defterde köyün adı şeklinde kaydedilmiştir. Ancak sonraki kayıtlarda Karaşut (كارەشوت) adına rastlanmamıştır. Bu tarihte köyde 8 Hristiyan hane yaşıyordu ve nüfusun tamamı Gürcülerden oluşuyordu. Köyde buğday, arpa ve yonca tarımı ile arıcılık yapılıyor, domuz ve koyun besleniyordu. Bir adet de su değirmeni bulunuyordu (41:III:552, II:495; 137).

Kirpaşeni köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması’yla Osmanlı Devleti tarafından savaş tazminatı olarak Rusya’ya bırakıldı. Rus idaresinin 1886 nüfus sayımında, Gürcüce adına uygun biçimde Kirpaşen (Кирпашенъ) şeklinde kaydedilmiş olan köy, Ardahan sancağının Ardahan kazasına bağlı Tamal nahiyesinin dokuz köyünden biriydi. Köyün nüfusu, 89’i kadın ve 90’ı erkek olmak üzere, 27 hanede yaşayan 179 kişiden oluşuyordu. Bu nüfusun tamamı “Türkmen” olarak kaydedilmiştir (86: “Kars oblastı” – 321). Eski bir Gürcü köyü olan Kirpaşeni’de demografik yapının tamamen değişmiş olduğu bu kayıttan anlaşılmaktadır. 

Kirpaşeni köyü, Birinci Dünya Savaşı’nın sonunda Rusların bölgeden çekilmesinin ardından bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. 7 Mayıs 1920 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması’yla ülkenin sınırları Sovyet Rusya tarafından da tanındı. Ancak Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgali sırasında, Ankara Hükümeti ile Sovyet Rusya arasında 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması uyarınca Kirpaşeni Türkiye’ye bırakıldı (114; 69:489).

Kirpaşeni köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Kars vilayetinin Ardahan kazasının Damal nahiyesine bağlıydı (28:762). 1935 genel nüfus sayımında “Kirpeşin” adıyla kaydedilmiş olan köy, Posof kazasına bağlanmıştı ve nüfusu 432 kişiden oluşuyordu (35:232). Kirpaşeni veya Kirpaşen Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Eskikılıç olarak değiştirilmiştir (68:703). 1965 genel nüfus sayımında Eskikılıç köyünde 719 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 109 kişi okuma yazma biliyordu (65:359).

Tarihsel yapılar: Kirpaşeni köyünde günümüze herhangi tarihsel yapı veya kalıntısı ulaşmamıştır. Bununla birlikte köyde bulunmuş olan Konstantine Martvileli 1917 yılında kilise veya kaleye ait olabileceğini söylediği kalıntılardan söz etmiştir (15:220).
*