Kvirala

KVİRALA – Tarihsel Şavşeti bölgesindeki yerleşimlerden biridir. Günümüzde Demirkapı adıyla Artvin ilinin Şavşat ilçesine bağlı bir köydür. 

Etimoloji: Gürcüce bir yer adı olan Kvirala veya Mkvirala’dan (ყვირალა / მყვირალა), “çağıltı” anlamındaki Gürcüce “kvirili” (ყვირილი) kelimesinden türemiş bir yer adıdır ve “çağıltılı” anlamına gelir. Köy bu adını, İmerhevi Deresi’nin bir kolu olan Kvirala Deresi’nden almıştır (11:70). Bu yer adı Türkçeye Kurela olarak girmiştir. Gürcistan’da Rioni Nehri’nin bir kolu da Kvirala adını taşımaktadır.

Tarihçe: Kvirala köyünün bulunduğu Şavşeti, tarihsel Gürcistan’ın güneybatı kesimini oluşturan bölgelerden biridir. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortalarına doğru  Gürcülerden ele geçirmiştir. Demirkapı köyünde bugüne ulaşmış olan Kvatsitela (ქვაწითელა), Nakapi (ნაკაფი), Satavikedi (სათავიქედი), Çolvana (ჭოლვანა) gibi Gürcüce mevki adları da buranın eski bir Gürcü yerleşimi olduğunu göstermektedir (1:191).

Osmanlı idaresinin 1835 yılında sadece erkek nüfusunu tespit ettiği nüfus defterinde Kvirala veya Kurela adı geçmemektedir. İmerhevi bölgesinde yer alan bu yerleşimin bu tarihte Cinali köyünün bir mahallesi olduğu tahmin edilebilir. Rus ordusunda general olmuş Giorgi Kazbegi 1874 yılında Yukarı Acara’dan Şavşat’a iki yolun gittiğini, bunlardan birinin Arsiani Dağı’nı aştıktan sonra Kvirala Deresi’ni izleyerek Şavşat’a ulaştığını yazmıştır (11:70).

Kvirala köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından 1878’de imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Osmanl Devleti tarafından savaş tazminatının bir parçası olarak Rusya’ya bırakıldı. Rus idaresinde köy Artvin sancağının Şavşet-İmervehi kazasında yer alıyordu. 1886 nüfus sayımında Kurela (Курела) olarak kaydedilmiş olan yerleşim, Garkloba nahiyesine bağlı Cinali köyünün dokuz mahallesinden biriydi. Bu nüfus sayımında Cinali köyünde 91 hanede 664 kişi yaşıyordu. Büyükçe bir yerleşim olan Kurela’da ise, 18 hane bulunuyordu. Cinali köyünde hane başına düşen ortalama kişi sayısı üzerinden mahallede yaklaşık 130 kişinin yaşadığı söylenebilir. Cinali köyünün nüfusu bu tarihte Gürcüler ve Türklerden oluşuyordu (86:1435).

Kvirala köyü, Birinci Dünya Savaşı’nın sonunda Rusların bölgeden çekilmesinin ardından bir süre Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. Bu durum, 7 Mayıs 1920 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması’yla da Sovyet Rusya tarafından kabul edildi. Ancak Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgali sırasında, 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması uyarınca Kvirala Türkiye’ye bırakıldı (114; 69:489).

Kvirala veya Kurela, 1922 yılında Artvin livasında yapılan nüfus tespitinde ayrı bir köy olarak geçmemektedir (22). Bu tarihte Merya nahiyesine bağlı Cinali köyünün bir mahalle olduğu tahmin edilebilir. Kvirala veya Kureala, Demirkapı adıyla ilk kez 1960 genel nüfusu sayımında köy olarak kaydedilmiştir. Demirkapı bu tarihte Şavşat kazasının Merya nahiyesine bağlı bir köy olarak geçer (60:75). 1965 genel nüfus sayımında “Demirkapı (Kurela)” biçiminde kaydedilmiş olan köyün nüfusu 257 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 103 kişi okuma yazma biliyordu (65:89).

Tarihsel yapılar: Köyde iki önemli tarihsel yapının kalıntıları bulunmaktadır. Bunlardan Kvirala Kulesi, Köyün merkezinin 700 metre doğusunda, buradaki Kvirala Deresi’nin sağ kıyısındaki kayalık tepede yer alan oval yapıdır. Bir tarafı kayaya yaslanmış olan kule, kabaca yontulmuş taşlarla kireç harcı kullanılarak inşa edilmiştir. Çapı 1,5 metre olan Kvirala Kulesi’nin günümüze ulaşan kısmı 1,6 metre derinliğindedir (1:28). Kvirala Köprüsü, Kvirala Deresi’nin İmerhevi Deresi’ne katıldığı noktanın yaklaşık 1 kilometre uzağında yer alır. Köprü, dere yatağının iyice daraldığı noktada inşa edilmiştir (6:73).
*