Zor

ZOR (Ermenice: ձոր; okunuşu: “tsor” veya “dzor”; Gürcüce: ზორი veya ზარი; okunuşu: “zori” veya “zari”), tarihsel Tao bölgesindeki yerleşim yerlerinden biridir. Günümüzde Artvin ilinin Yusufeli ilçesinin bir köyüdür. Köyün adı 1959 yılında Esenyaka olarak değiştirilmiştir.

Zor, Yusufeli kasabasının kuzeydoğusunda yer alır. Bu kasabaya uzaklığı 29 km’dir. Çoruh Nehri kıyısında yer alan Zor’un çevresinde Piti (Tarakçılar), Erkinis (Demirkent) ve Oheri (Havuzlu) adlı köyler bulunmaktadır.

Zor köyünün Güney Mahallesi. Fotoğraf: Taner Artvinli; kaynak: Taner Artvinli, Yusufeli Külliyâtı, İstanbul, 2013.

KÖYÜN ADI
Köyün bilinen en eski adı, Zor veya Zori’dir. Türkçe olmayan bu ad, bu dile de Zor olarak girmiştir. Bu yer adı, 1835 tarihli Osmanlı nüfus tespitinde Zor (زور) olarak geçer (1:I.344). 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesinde ve 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde, Osmanlıca yazılışı biraz farklı olsa da Zor (ظور) olarak kaydedilmiştir (2:VIII.358;3:82).

Zor (ձոր), eski Ermenice bir kelime olup bugün de kullanılmaktadır. Bu ad, “geçit”, “kanyon” ve “vadi” anlamlarına gelir. Zor köyünün bir vadide yer alması, bu anlamı doğrulamaktadır. Zor adını, “çitli araba” anlamındaki Gürcüce “zari” (ზარი) veya “çit biçiminde örgülü ve dört direkli serender” anlamındaki “dzari” (ძარი) biçiminde yazan Gürcüce kaynaklar vardır (4:51). Tsinsagara, Sakareti, Sagulieti, Agara, Bagati, Vanati, Talgameti Laşeti, Tavkalo, Gedevneti, Bolostavi, Arçileti gibi çok sayıda mevki adı ve köyde kullanılan Gürcüce kelimeler, Zor’un aynı zamanda eski bir Gürcü yerleşmesi olduğuna da işaret etmektedir (5:447-451).

Zor köyünün Mantagara Mezrası. Fotoğraf: Mustafa Sönmez; kaynak: Taner Artvinli, Yusufeli Külliyâtı, İstanbul, 2013.

DEMOGRAFİ
Zor köyünün görece erken döneme ait nüfusu, Osmanlı idaresinin 1835 yılında, vergi tahsil etme ve askere alma amacıyla sadece erkek nüfusu tespiti üzerinden verilebilir. Bu tarihte köyde 130 hane ve 318 erkek yazılmıştır. Erkek nüfusu kadar kadın eklenince, Zor’un nüfusunun yaklaşık 636 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Büyük bir köy olduğu anlaşılan Zor’da hane başına ortalama yaklaşık 5 kişi düşmesi, ailelerin kalabalık olmadığını göstermektedir (1:I.344).

Yaklaşık 40 yıl sonra 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesinde Zor’da 123 hanede 350 kişi kaydedilmiştir. Osmanlı idaresinin bu tarihte de sadece erkek nüfusu tespit ettiği bilinmektedir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince köyde 700 kişinin yaşadığı belirlenmiş olur. Hane başına düşen ortalam kişi sayısı biraz artmış, yaklaşık 5,7 kişiye ulaşmıştır (2:VIII.359).

Zor köyünde 1935 yılında 793 kişi, 1960 yılında 885 kişi yaşıyordu (6:405; 7:75). Günümüzde köyün nüfusu 220 kişiden oluşmaktadır.

Zor Kalesi’nden kalan duvar parçası. Fotoğrafın kaynağı: 2016 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2017.

TARİHÇE
Zor köyü, tarihsel Gürcistan’ın güneybatı topraklarını oluşturan bölgelerden biri olan Tao‘da yer alır. Köyde bir kilisenin ve Gürcüce yer adlarının varlığı, buranıın Osmanlı döneminden önce de köklü bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği yerleşimlerde halk Müslümanlaştırıldığı için yeni kilise yapılmamıştır ve bundan dolayı bu tür yerlerdeki eski kiliseler Osmanlı öncesi dönemden kalmadır. Osmanlılar Zor köyünü, 16. yüzyılın ortasında, birleşik Gürcistan Krallığı’nın ardından Tao bölgesine hakim olan ve bir Gürcü devleti olan Samtshe-Saatabago’dan (1268-1625) ele geçirdi ve köy Livane sancağına bağlandı (1:I.344).

Zor, 1835 yılındaki nüfus tespiti sırasında Çıldır eyaletinin Livane-i Ulya sancağının bir köyüydü. Trabzon vilayetinin kurulmasından sonra, bu vilayete bağlı Lazistan sancağı içinde Livana kazsının köyü haline geldi. Tarımla geçinen köyün hayvan varlığı, 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre, 60 öküz, 50 inek, 120 at, 280 keçi ve 100 koyun olaraka tespit edilmiştir (2:VIII.359). 93 Harbi (1877-1878) sonucunda Livana sancağı Ruslara bırakılınca, Zor köyü de Kiskim kazasına bağlandı.

Zor, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Artvin vilayetinin Yusufeli kazasının merkez nahiyesinin bir köyü olarak geçer (3:82). 1935 genel nüfus sayımında köy, Erzurum vilayetinin Yusufeli kazasının merkez nahiyesinin bir köyü olarak kaydedilmişti (6:405). Zari veya Zor adı, “yabancı kökten geldiği” için 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Esenyaka olarak değiştirilmiştir (8:789). Bununla birlikte köyün eski adı yeni adıyla birlikte bir süre daha “Esenyaka (Zor)” biçiminde resmî kayıtlarda kullanılmıştır (9).

Zor Kalesi’nde bir kiliseye ait olduğu tahmin edilen kesme taşlar ve kiremit parçaları. Fotoğrafın kaynağı: 2016 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2017.

TARİHSEL YAPILAR
Zor köyünde iki tarihsel yapı tespit edilmiştir. Bu yapılardan biri olan Zor Kalesi, köylülerin “Vanat” olarak adlandırdığı mevkide bulunmaktadır. Bu kaleden geriye yuvarlak formlu kule, duvar, kesme taş ve kiremit gibi kısımlar kalmıştır. Kesme taşlar ve kiremit parçaları burada bir kilisenin varlığına işaret etmektedir. Köylüler Zor Kalesi’ni “Kale” olarak adlandırmaktadır. Köydeki diğer tarihsel yapı ise, günümüzde tamamen ortadan kalmış ve kalenin alt tarafındaki yamaçta bulunan kilisedir. Kiliseden geriye hiçbir şey kalmamış olmakla birlikte, köylüler bu kiliseyi hatırlamaktadır (4:51).

KAYNAKÇA:
1. ^ Taner Artvinli, Yusufeli Külliyâtı, İstanbul, 2013, 2 cilt.
2. ^ Trabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt.
3. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928.
4. ^ 2016 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2017.
5. ^ Cemil Aytekin, Her Yönüyle Zor-Esenyaka, Ankara, 2013.
6. ^ 1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937.
7. ^ 1960 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1963.
8. ^ Köylerimiz, (Yayımlayan) İçişleri Bakanlığı, Ankara, 1968.
9. ^ 1980 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1981.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com ile oluşturun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close