Kartanahevi

KARTANAHEVİ (Gürcüce: კართანახევი; okunuşu: “k’artanah’evi”), tarihsel Cavaheti bölgesinin yukarı kesiminde kalan yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Ardahan ilinin Çıldır ilçesinde yer alır. Zamanla Kertene biçimine dönüşen köyün adı 1959’da Akkiraz olarak değiştirilmiştir. 

Kartanahevi, Çıldır kasabasının 35 km kuzeyinde, Gürcistan sınırında yer alır. Çevresindeki Mgeltsihe (Kurtkale), Zarabük (Dirsekkaya), Hamaş (Ağılı) ve Tskarostavi (Öncül) köyleri bulunmaktadır. 

KÖYÜN ADI
Köyün bilinen en eski adı Kartanahevi’dir. Bu adı Kavtarnagebi olarak veren Gürcüce kaynakları da vardır. Köyün adı, 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde Kaftarnageb (كفترنكب) adıyla kaydedilmiştir (1:I.296).  Ruslar ise köyün adını 1886 tarihinde Kartanakev (Картанакев) biçiminde yazmıştır (2). 1928’deki köy listesinde Kertene Köy (كرتنە كوی) olarak geçer (3:764). Bu tarihten sonra köyün adı Kertene, Kerteneköy olarak yazılmıştır. Köyün adının 1959 yılında 7267 sayılı kanunla değiştirilmiş olduğu genel nüfus sayımlarından da anlaşılmaktadır (4:291; 5:315). Bununla birlikte köyün bu adı, yeni adıyla birlikte resmi kayıtlarda bir süre daha kullanılmıştır.

Gürcüce Kartanahevi  “Kartana vadisi” anlamına gelir. Ancak “Kartana”nın anlamı konusunda belli başlı kaynaklarda bilgi mevcut değildir. Bölgede “hevi” (vadi) ile biten başka yer adları da vardır. Bunlardan biri Posof ilçesindeki Balnarhevi’dir.

Kartanahevi (Akkiraz) köyü.

DEMOGRAFİ
Kartanahevi’nin nüfus bilgisi 1595 tarihine kadar uzanmaktadır. Bu tarihteki Osmanlı tahrir defterine göre, köyde 39 hane yaşıyordu. O dönem için Kartanahevi’nin büyük bir köy olduğu söylenebilir. Hane başına 5 kişi veri olarak alınırsa, köyde 195 kişinin yaşadığı ortaya çıkar. Vergi yükümlüsü olarak Giorgi, Baduça, Goça, İason, Davita, Lazare, Mirzia, Melik, Hahuta, Mosia gibi erkek adları kaydedilmiştir. Bu kayda göre 39 hanenin de ispenç vergisi vermekle yükümlü sayılması, köyün nüfusunun tamamının Hıristiyan olduğunu göstermektedir (1:I.296, II.289). 

93 Harbi’nde (1877-1878) bölgeyi ele geçirmiş olan Ruslar 1886 yılında Kartanahevi’nin nüfusunu ilk kez kadın ve erkek birlikte tespit etmiştir. Bu tarihte köyde 312 kişi yaşıyordu. Bu nüfusun %96,8’i (302 kişi)) Türklerden, %3,2’si (10 kişi) Karapapaklardan oluşuyordu (2). Köyün nüfusu Rus idaresi sırasında giderek artmış 1896’da 406 kişiye, 1906’da 465 kişiye ulaşmıştır (6:115). Birinci Dünya Savaşı sırasında Ardahan bölgesini dolaşmış olan Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli, Kartanahevi köyünde 49 hanede 483 Müslüman Gürcünün yaşadığını belirtmiştir (7). Rus idaresi Müslümanlaşmış veya asimile olup Türkleşmiş Gürcüleri “Türk” olarak kaydetmiş olabilir.

Kartanahevi, Türkiye sınırları içinde kaldıktan 14 yıl sonra, 1935’te 844 kişi barındırıyordu (8:230). Günümüzde ise köyde yaklaşık 230 kişi yaşamaktadır.

Kartanahevi (Kertene) köyü.

TARİHÇE
Kartanahevi’de 10. yüzyıldan kalma kilise, buranın çok eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Köydeki diğer kilise ve kaleler de Kartanahevi’nin önemli bir yerleşme olduğunun ipuçlarını vermektedir. Tao-Klarceti’deki diğer dinsel yapılar gibi bu kilisenin  de dönem itibarıyla Gürcü Krallığı döneminde inşa dildiği anlaşılmaktadır. 

Kartanahevi geç ortaçağda birleşik Gürcü Krallığı’nın, bu krallığın parçalanması sırasında ortaya çıkan Gürcü devletlerinden biri olan Samtshe-Saatabago (1268-1625) sınırları içinde kaldı. Osmanlı Devleti 1578’de bu bölgeyi Samtshe-Saatabago’dan aldıığnda, Kartanahevi’nin büyük bir yerleşme olduğu, 1595 tarihli Osmanlı tahrir defterinden anlaşılmaktadır. Bu tarihte Kartanahevi, Çıldır Eyaleti içinde, Çıldır livasının Kurd Kalesi (Mgeltsihe) nahiyesine bağlı bir köydü (1:I.296). 

Uzun süre Çıldır Eyaleti içinde kalan Kartanahevi, 1867’de kurulan Erzurum vilayeti sınırları içindeyken, 93 Harbi’nde (1877-1878) Ruslar tarafından ele geçirildi. Rus idaresinde Kars oblastı içinde, Ardahan sancağının (okrug) Çıldır kazasına (uçastok) bağlıydı. Bu kazaya bağlı Tskarostavi nahiyesinin (маркяз: merkez) köylerinden biriydi. Köyün bu idari konumu Birinci Dünya Savaşı’na kadar devam etmiştir. Birinci Dünya Savaşı sırasında Ardahan bölgesini dolaşmış olan Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli,  Kartanahevi’nin gerçekten de büyük bir vadinin üst tarafında kurulu olduğunu ve köyün adındaki “hevi”nin (vadi) burayla ilişkili olabileceğini belirtmiştir. Kartanahevi’ye giden yolda boşalmış köyler olduğunu ifade eden Martvileli, eskiden daha yukarda olan köyün arazinin yapısından dolayı 20 metre aşağıya kaymış olduğunu yazmıştır (7).

Kartanahevi, Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Rus idaresinin son bulmasıyla bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgal etmesinin hemen ardından Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması’yla Türkiye’ye bırakıldı (9:II.41). 

Kartanahevi,  “Kertene” adıyla 1992’den önce Kars, bu tarihten sonra Ardahan iline bağlı Çıldır ilçesinin bir köyüdür. Bazen Kertene, bazen Kerteneköy olarak yazılmış olan Kartanahevi’nin adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Akkiraz olarak değiştirilmiştir (4:291; 5:315).  Buna rağmen köyün eski adı, “Akkiraz (Kerteneköy)” biçiminde yeni adıyla birlikte bir süre daha resmi kayıtlarda yer almıştır (10). Kertene adı halk arasında bugün de kullanılmaktadır.

 TARİHSEL YAPILAR
Erken orta çağda önemli bir yerleşme olduğu anlaşılan Kartanahevi’de iki kilise ve iki kale bulunmaktadır. Bunlardan biri, bugün Akkiraz köyünün sınırları içinde kalan ve terk edilmiş bir köy olan Zegani ya da  Zaki’dedir. Bir köy kilisesi olan Zegani Kilisesi, 10. yüzyılda inşa edilmiştir. Köyün merkezinin 2,5 km kuzeybatısında bulunan kubbeli ve trikonkhos yapı, 1960’larda dinamitle patlatılarak yıkılmıştır. Bundan dolayı günümüze sadece yıkıntıları kalmıştır. Bugün Akkiraz köyünün sınırları içinde bulunan eski Kodasi köyünde yer alan ve 1917 yılında Konstantine Martvileli’nin tespit ettiği tek nefli Kodasi Klisesi’nin yeri bugün bilinmemektedir (11:220-221 ). 

Kalelerden biri 1.630 metre yükseklikte, köyün merkezinde yer alır kireç harcı kullanılarak inşa edilmişti. Bugüne sadece ıkıntıları kalmıştır. Petrisi Kalesi/Kulesi olarak bilinen diğer yapı, terk edilmiş bir köy olan Petrisi’de bulunmaktadır. Küçük bir yapı /13 × 12 m) olan Petrisi Kulesi’nin duvarları 4-5 metre yüksekliğe kadar günümüze ulaşmıştır. Köyün merkezinin 4 km güneybatısında, akarsuların birleştiği bir yerde yer alır (11:400). 

KAYNAKÇA:
1. ^ Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt.
2. ^ “Çıldır kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
3. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928.
4. ^ 1955 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1961.
5. ^ 1960 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1963.
6. ^ Candan Badem, Çarlık Yönetiminde Kars, Ardahan, Artvin, İstanbul, 2018.
7. ^ Konstantine Martvileli, “Ardahan Bölgesinde”, Sakartvelo gazetesi, 30 Eylül 1917, sayı. 234.
8. ^ 1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937.
9. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt.
10. ^ 1980 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1981.
11. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close