İphrevi

İPHREVİ  (Gürcüce: იფხრევი; okunuşu: “iph’revi”), Şavşeti bölgesinin İmerhevi vadisindeki yerleşim yerlerinden biridir. Bugün Artvin ilinin Şavşat ilçesinde yer alır. Adı 1925 yılında Taşköprü olarak değiştirilmiştir.

İphrevi, Şavşat’ın kuzeybatısında, Gürcistan sınırının yakınıda yer alır. Artvin’e 98 km, Şavşat’a 33 km uzaklıktadır. 

KÖYÜN ADI
Köyün günümüze ulaşan en eski adı İphrevi’dir. Köyün adı İphreuli (იფხრეული) biçiminde de yazılmaktadır. İphrevi adı büyük bir olasılıkla başka bir addan bozulmuştur. İmerhevi adı zamanla İphrevi’ye dönüşmüş olabilir. Bu durumda, Klarceti örneğinde olduğu gibi, hem köy hem de bölge aynı adı taşıdığı sonucuna varılabilir. İphrevi’nin buğday anlamına gelen Gürcüce “ipkli” (იფქლი) kelimesinden türemiş İpklevi’den ( იფქლევი)bozulmuş olabileceğine dair görüş de vardır. 

Bununla birlikte “iphri” (იფხრი) ya da “iphvri” (იფხვრი) Psilotales  ailesinden bir tür eğreltiotunun bölgede kullanılan Gürcü diyalektindeki adıdır. İphrevi’nin “eğreltiotu diyarı” anlamına gelmesi daha büyük bir olasılıktır. Nitekim köyün bulunduğu bölge eğreltiotlarıyla dikkat çeker. 

İphrevi Türkçeye İphirevil (ایپخیرەویل), İphev gibi biçimlerde girmiştir (1:161). Rusça kayıtlarda İphruhul  (Ипхрухул) biçiminde yazılması da dikkat çekicidir (2). 

İphrevi Kalesi. Fotoğraf: Buba Kudava,  Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu, 2018, Tiflis.

DEMOGRAFİ
Rus idaresinin 1886 yılında yaptığı sayımla, İphrevi köyünün nüfusu ilke kadın ve erkek birlikte tespit edilmiştir. Bu tespite göre köyde 95 hanede 635 kişi yaşıyordu. Bu nüfusun 628’i Gürcü, 7’si Türk olarak kaydedilmiştir. Hane başına ortalama 6,7 kişi düşmesi köydeki aile yapısının çok kalabalık olmadığını göstermektedir. Ancak köyün büyük bir köy olduğu nüfusundan anlaşılmaktadır. Bunula birlikte, Tskalsimeri nahiyesindeki diğer köyler olan Diobani, Çetileti ve Tskalsimeri de nüfus açısından kalabalık köylerdi. Bu nüfus Rus idaresi sırasında artmış, 1907’de 755 kişiye çıkmıştır  (3;3:14,38).

İphrevi, yeniden Türkiye sınırları içinde kaldıktan hemen sonra, 1922 yılında da kalabalık bir nüfusa sahipti. Köyün nüfusu 543 kişiye düşerken, hane başına düşen ortalama nüfus biraz artmıştı. 75 hanede yaşayan bu nüfusun 272’si kadın, 271’i erkekti (4). Bu nüfus 1926 yılında 573 kişiye yükselmiş, hane sayısı da 76’ya çıkmıştı (6:189). Günümüzde köyde yaklaşık 250 kişi yaşamaktadır.

TARİHÇE
Tarihsel Tao-Klarceti bölgesinde yer alan İphrevi’nin tarihini bulunduğu bölge itibarıyla antik Kolheti Karllığı’yla başlatmak mümkün olsa da, köydeki iki kale kalıntısının varlığına rağmen yerleşimin eski tarihine ilişkin bilgi yoktur. Osmanlılar 16. yüzyılın ikinci yarısında ele geçirdiklerinde İphrevi ve çevresi, geç ortaçağdaki Gürcü devletlerinden biri olan Samtshe-Saatabago (1268-1625) sınırları içindeydi. Köy uzun süre Çıldır Eyaleti’nin bir parçası olarak Osmanlı egemenliğinde kaldı. 

Osmanlı-Rus savaşı (1877-1878) sonucunda Çarlık Rusyası’nın eline geçen İphrevi, Rus idaresi sırasında bölgenin büyükçe köylerinden biriydi. Bu tarihten sonra Batum oblastı içinde yer alan Artvin sancağının (okrug) Şavşet-İmerhevi kazasında (uçastok) yer aldı. Bu kazaya bağlı Tskalsimeri nahiyesinin köylerinden biriydi. 

İphrevi, Birinci Dünya Savaşı sonlarında Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından bir süre bağımsız Gürcistan’ın sınırları içinde kaldı. Sovyet Rusya’nın Gürcistan’ı işgal etmesinin  ardından, 1921’de Anakara Hükümeti ile Sovyet Rusya arasında imzalanan Moskova Antlaşması’yla Türkiye’ye bırakıldı (6: II,41). 1922 ve 1926 nüfus tespitlerinde İmerhevi nahiyesinin köylerinden biriydi.

İphrevi’de iki kale kalıntısı günümüze ulaşmıştır. Bunlardan biri köyün güney kıyısında, İmerhevi Deresinin sol tarafında bir kayanın üzerindedir. Kireç harcıyla İnşa edilmiş olan kale, kareye yakın bir palan (43×40 m) üzerinde inşa edilmiştir. Kaleden geriye yıkıntılar kalmıştır. Kaleden çok köşke benzeyen diğer yapı, köyün kuzey ucunda İmerhevi Deresinin sağ kıyısındadır. 1.410 metre yükseklikte yer alır. Kireç harcıyla inşa edilmiş olan yapı tamamen yıkılmıştır (6:310). 

Mahalle Adları:
Abnadze → აბნაძე
Zialidze → ზიალიძე
Zikrieti → ზიქრიეთი
Koklidze → ქოქლიძე

KAYNAKÇA:
1. ^ “Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye (Osmanlıca), 1927 (Latin harfli baskı, 2010).
2. ^ “Şavşet-İmerhevi kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
3. ^ Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları (Gürcüce-Türkçe-İngilizce), Tiflis, 2019.
4. ^ Nurşen Gök, “Artvin Livası’nın Anavatan’a Katılışı Sırasındaki Durumuna İlişkin Belgeler”, Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, Sayı: 41, Mayıs 2008, s. 89-104.
5. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumat-ı Umumiye, İstanbul, 2010 (Birinci basım 1927).
6. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2 cilt; II. cilt, s. 41.
7. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close