Maçati

MAÇATİ (Gürcüce: მაჭათი; translit.: “maç’ati”), tarihsel Tao-Klarceti bölgesinin Lazeti – Klarceti sınırındaki Çhala vadisinin köylerinden biridir. Bugün Artvin ilinin Borçka ilçesinde yer alır. Türkçeye Çat olarak girmiş olan Maçati, bugün Çhala‘nın (Düzköy) bir mahallesidir.

KÖYÜN ADI
Çat köyünüm eski adı konusunda yaygın bilgi yoktur. Yazılı kaynaklarda köyün adı Maçati (მაჭათი) olarak verildiği gibi, Tao-Klarceti’deki benzer Türkçe adın eski biçimi Çoti (ჩოთი) olarak da yazılmıştır.[1,2] Rus idaresi sırasında bölgeyi gezmiş olan Zakaria Çiçinadze’nin köyün adını Maçati (მაჭათი) olarak yazması, o tarihte halk arasında bu adın kullanılıyor olmasıyla ilişkili olabilir. Bununla birlikte belli başlı kaynaklarda köyün adı Çat olarak geçer. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda bölgeyi ele geçiren Rusların yaptığı 1886 tarihli nüfus sayımında da köy Çat (Чат) olarak kaydedilmiştir.  Muvahhid Zeki’nin 1927’de yayımlanan Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye adlı Osmanlıca kitabında da köyün adı Çat (چات) olarak geçer.[3,4]

Maçati (Çat) köyü bugün Düzköy’ün (Çhala) bir mahallesidir. Düzköy’ün uydu fotoğrafı.

COĞRAFİ KONUMU
Ayrı bir köyken Çhala’nın (Düzköy) mahallesine dönüştürülen Maçati, Borçka kasabasının kuzeybatısında, HopaBorçka karayolu kıyısında yer alır. Çhala Deresi vadisindeki yerleşim yerlerinden biridir ve Borçka kasabasına yaklaşık 8 km uzaklıktadır.

Tao-Klarceti’nin Rusların eline geçmesinden bir süre önce, 1874 yılında bölgeyi gezen Gürcü asker ve coğrafyacı Giorgi Kazbegi, Çat köyünün Boçka’dan yaklaşık 16 km uzakta olduğunu, dört saatlik yolculuk sonrasında buraya ulaştığını yazar. Kazbegi’nin verdiği bilgiye göre, Çoruh Nehrine karışan Çhala Deresi (Çayırsu) Livana ile Lazistan arasında sınır oluşturuyordu. Maçati köyü ile diğer köyler dağın eteklerinde, su kenarlarına kurulmuştu. Köylerin etraftaki yamaçlarda komar çalılıkları dikkat çekiyordu. Ağaç türleri arasında kestane, kızılağaç ve meşe gibi ağaçlar bulunuyordu.[5]

Giorgi Kazbegi’den elli yıl sonra Artvin vilayetini gezmiş olan Muvahhid Zeki’nin verdiği bilgiye göre Çhala vadisinde (İç Kale) bulunan diğer köyler gibi Balıklı Dağı’nın eteğinde yer alan Maçati’de evlerin çoğu iki katlı ve ahşaptı. Köyün iyi ve saf suları vardı. Kazbegi de köydeki kestane ağaçlarının ev yapımında kullanıldığını, yolcuların su içmesi için yol kıyılarındaki her pınara oluk yapılmış ve ahşap maşrapa konulmuş olduğunu yazmıştır. Köyün ekonomisi tarıma dayanıyordu ve mısır, tütün, buğday, arpa, keten yetiştiriliyordu. Elma, armut, erik ve ceviz gibi meylerin yetiştiği köy “demir elma” adlı elmasıyla ünlüydü. Çhala vadisinde Çat köyü ile “Kostanet“, “Pançur“, “Mamanat“, “Makaret“, “Zorköy” ve “Başköy” adlı köyler birbirine yaklaşık yarım saatlik mesafede yer alıyordu.[6]

DEMOGRAFİ
Muvahhid Zeki’nin 1927’de yayımlanan Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye adlı kitabında verdiği bilgiye göre, Maçati köyü dahil Çhala vadisindeki köylerin nüfusu Lazlardan oluşuyor ve köyde Lazca konuşuluyordu. Burada yaşayan Lazlar eğitimsiz ve son derece mutaassıp olmakla birlikte eğitime ve okula büyük ilgi gösteriyordu.[7] Genel olarak Lazlar, Osmanlıların 16. yüzyılda bölgeyi ele geçirmesinden sonra Müslüman olmuşlardır. Bununla birlikte, Klarceti’deki pek çok köyün aksine Çat köyünde kilise kalıntısı tespit edilmemiştir.

Doksanüç Harbi’nde (1877-1878) Rusların bölgeyi ele geçirmesinden sonra, 1886 yılında yapılan nüfus sayımında Mamaçati köyünde 78 kişi yaşıyordu ve nüfusun tamamı Lazlardan oluşuyordu.[8] Rus idaresi sırasında, 1890’ların başında bölgeyi gezen Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze, Maçati köyünün nüfusunu 10 hane olarak verdikten sonra, Osmanlı-Rus savaşının ardından göç edenlerin olduğunu yazmış, ama göç etmiş hane sayısını vermemiştir.[9]

Maçati köyünde 1922 tarihli nüfus cetveline göre 1 hanede 3 Müslüman Laz yaşıyordu. Rus idaresi sırasında 78 kişilik nüfusa sahip olan köyün nüfusunun neredeyse tamamının göç etmiş olduğu bu tespitten anlaşılmaktadır. 1926 tarihli nüfus sayımına göre ise, köyün nüfusu 4 hanede yaşayan 17 kişiden oluşuyordu. Bu nüfusun 9’u erkek ve 8’i kadındı.[10,11] Bugün eski Maçati köyünü de kapsayan Düzköy’ün nüfusu, 366’sı erkek ve 347’si kadın olmak üzere 713 kişiden oluşmaktadır.[12]

TARİHÇE
Tarihsel Tao-Klarceti’nin Lazeti-Klarceti sınırında yer alan Maçati, antik çağda Kolheti Krallığı sınırları içinde yer alıyordu. Erken ve geç ortaçağda Gürcü krallıkları ve prenslikleri yönetiminde kalan köy, 16. yüzyılın sonlarında Osmanlıların eline geçti. Osmanlıların kurduğu Çıldır Eyaleti’nde yer alan Maçati, 19. yüzyılın il yarısında kurulan Lazistan sancağına bağlandı.

Maçati köyü, uzun süre Osmanlı yönetiminde kaldıktan sonra, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Çarlık Rusyası’nın yönetimine girdi. Bu savaştan yaklaşık sekiz yıl sonra 1886 yılında Rusların yaptığı nüfus sayımında Çat köyü Rus idaresinde Batum oblastı içinde yer alan Batum sancağının (okrug) Gonio kazasına (uçastok) bağlıydı. Çhala vadisinin diğer köyleri gibi Düz-köy (Дуз-Кёй) nahiyesi sınırları içinde yer alıyordu.[13]

Maçati, Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından, 1918-1921 arasında bağımsız olan Gürcistan sınırları içinde yer aldı. 1921’de Kızıl Ordu’nun Gürcistan’ı işgali sırasında Türk birlikleri Ardahan, Artvin ve Batum bölgelerini ele geçirdi, ama Batum’da tutunamadı. Ankara Hükümeti’nin 16 Mart 1921’de Sovyet Rusya’yla imzaladığı Moskova Antlaşması’yla Maçati köyünün de içinde yer aldığı Artvin ve Ardahan Türkiye’ye bırakıldı.[14]

Maçati, Türkiye sınırları içinde kaldıktan hemen sonra, 1922 tarihli nüfus cetveline göre Artvin ilinin Borçka kazasının merkez nahiyesine bağlıydı.[15] 1926 nüfus sayımında, Borçka’nın Artvin vilayetinin merkez kazasına bağlı bir nahiye olduğu dönemde, Maçati köyü Borçka nahiyesi sınırları içinde yer alıyordu. 1928 tarihli Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları adlı Osmanlıca yayında adı Çat (چات) biçiminde yazılmış olan köy, Borçka kazasına bağlı bir köy olarak kaydedilmiştir.[16] Dahiliye Vekaleti’nin 1933’te yayımladığı Köylerimiz adlı kitapta Çat, Çoruh vilayetinin Borçka kazasına bağlı bir köy olarak geçmektedir.[17] Çat’ın köy statüsü bu tarihten sonra kaldırılmış ve Düzköy’ün (Çhala) mahallesi haline getirilmiştir.

Kaynakça:
1. ^ Zakaria Çiçinadze, Müslüman Gürcüler ve Gürcistan’daki Köyleri (Gürcüce), 1913, Tiflis, s. 253.
2. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 489.
3. ^ “Gonio kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
4. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 1927, s. 117, 149.
5. ^ Giorgi Kazbegi, Bir Rus Generalinin Günlükleri – Türkiye Gürcistanı’nda Üç Ay, 2019, s. 131-132.
6. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010 (Birinci basım 1927), s. 176-177.
7. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010 (Birinci basım 1927), s. 177.
8. ^ “Gonio kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
9. ^ Zakaria Çiçinadze, Müslüman Gürcüler ve Gürcistan’daki Köyleri (Gürcüce), 1913, Tiflis, s. 253.
10. ^ Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, 2013, s. 92.
11. ^ Muvahhid Zeki, Artvin Vilayeti Hakkında Malumatı Umumiye, 2010 (Birinci basımı 1927), s. 143.
12. ^ “2018 Yılı Borçka İlçe Nüfusu” – T.C. Borçka Kaymakamlığı.
13. ^ “Gonio kazası (1886 Yılı)” (Rusça).
14. ^ Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt, s. 41.
15. ^ Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, 2013, s. 92.
16. ^ Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 79.
17. ^ Köylerimiz, (Yayımlayan) Dahiliye Vekaleti, 1933, İstanbul, s. 596.

Not: Bu yazı ႧႤႧႰႨ ႾႠႰႨ tarafından Vikipedi için kaleme alınmıştır.

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close