İşhani Manastırı

İşhani Manastırı (Gürcüce: იშხნის მონასტერი; translit.:  “işh’nis monast’eri”; İşhan Manastırı ya da İşhan Kilisesi olarak da bilinir), tarihsel Gürcistan’ın güneybatı kesiminde ortaçağ Gürcü Ortodoks manastırıdır. Bugün Türkiye’nin sınırları içinde, Artvin ilinin Yusufeli ilçesine bağlı İşhan köyündedir. Tarihsel Tao bölgesinde 7. yüzyılın ilk yarısında piskopos III. Nerses tarafından yaptırılmıştır.

TARİHÇE
İşhani Manastırı’nın adı ilk ilk olarak, 951 tarihli Grigol Hantsteli’nin Yaşamı adlı elyazmasında geçer. Bu elyazmasında manastırın III. Nerses’in piskoposluğu döneminde (641-661) inşa edildiği, ancak kısa süre sonra Arap akınları sırasında kilisenin tahrip edildiği belirtilir. Terk edilmiş olan manastır, 9. yüzyılın başında Kral Adarnese’nin desteği ve maddi katkısıyla Rahip Saba tarafından yeniden inşa edilmiştir.

Manastırın ana kilisesi, İşhani Kilisesi. Fotoğraf: Buba Kudava,  Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu, 2018, Tiflis.

Manastır ana kilise, 3 ya da 4 küçük kiliseden oluşur. Son zamanlarda burada yapılan kazılarda ana kilisenin yanında, daha önce bilinmeyen iki kilise (görece büyükçe bazilika ve küçük kilise) ortaya çıkmıştır. Bunun sonucunda İşhani Manastırı’nda oldukça küçük bir alanda dört adet kilise inşa edilmiş olduğu anlaşılmaktadır. Kopyalanmış bir İncil’e düşülen nota göre İşhani Manastırı Havariler adına inşa edilmiştir.[1]

İşhani Manastırı, Çoruh Havzası’ndaki beş piskoposluk merkezinden biriydi ve 17. yüzyıla kadar faaliyetini sürdürdü. Kilisenin bir bölümü 19. yüzyılın sonundan 1983 yılına kadar cami olarak kullanıldı. Manastırdan geriye kalan kilise ve şapel, 1987 yılında manastır Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı tarafından tescil edilerek korunması gereken taşınmaz kültür varlıkları arasına alınmıştır.

İşhani Kilisesi’nin süslemeleri ve yazıtı.

ANA KİLİSE VE ŞAPEL
Manastırın en önemli yapısı ana kilise olan İşhani Kilisesi’dir. Haçvari planlı (34.95×20.75 m) İşhani Kilisesi, kubbeli bazilika tipindedir. Kilisenin doğu cephesi üç kademeli bir bölünden oluşur. Kilisede yuvarlak kemerli, dikdörtgen formlu, at nalı biçiminde kemerlerle kuşatılan pencereler bulunur. 7. yüzyılda inşa edilen ve 1032 yılında yenilenen kilisenin duvar resimleri parça parça günümüze ulaşmıştır. Kubbe içindekiler ise zarar görmeden kalmıştır. İşhani Kilisesi bugün restore edilmiş haldedir.[2-3]

İşhani Manastırı’nın ana kilisesinin kubbesi.

Ana kilise dışında manastırın küçük kiliselerinden olan bir şapel de günümüze ulaşmıştır. Büyük ölçüde ayakta olan bu küçük kilisesi, tek nefli bir yapıdır. 1006 yılında inşa edilmiştir. Şapelin duvar resimleri de parça parça günümüze ulaşmıştır.[4]

Grigol Handzta’nın Yaşamı adlı elyazmasında, rahibin yeğeni ve yoldaşı Rahip Saba’nın, Kuropalat Aşot’un desteği ile yıkık bir kilisenin yerine İşhan Manastırı’nı kurduğu ve ilk rahibi olduğu bilgisi yer alır. Tao-Klardjeti’de, Oltu Çayı ve Çoruh Nehri’nin kavuşma noktasında, denizden yaklaşık binaltıyüz metre yükseklikteki bir tepe üzerinde yer alan İşhan Köyü içindeki manastırın bu ilk kilisesinin plan tipi ve diğer mimari özellikleri hakkında yorum yapabilmek için eldeki mimari veriler yeterli değildir.
Kazı çalışmaları yapılmadan, belki sadece sekizinci yüzyıl sonu ya da dokuzuncu yüzyıl başında kurulan manastırın ilk kilisesinin üç nefli, tonoz örtülü bir bazilika olabileceği ya da 830–1032 arasında kayıtlara geçmemiş, belki de hakkındaki bilgilere henüz ulaşılamamış onarım ya da yenileme çalışmaları sonucunda kubbeli bazilika plan tipine dönüştürüldüğü yorumu yapılabilir. Bu görüş, pastoforium odalarının tek katlı ve ambulatorium ile birlikte planlanmış olmaları, batılarındaki iki katlı kare planlı yan mekanlara açılmaları, ya da örtü sistemlerinde tonoz yönleri gibi mimari verilerle ve onuncu yüzyıl başına tarihlendirilen bir yazıtın kuzeybatı ek mekanda yer alması ile de desteklenebilir.
Kilise ve güneybatısındaki şapelde günümüze gelebilen Asomtavruli beş yazıttan, 917 yılında kiliseye yeni bir rahip atandığı, 966 tarihinde duvar resimlerinin yaptırıldığı, 1006 yılında Meryem’e adanan şapelin inşa edildiği, 1026 yılında Piskopos Antoni’nin başlattığı onarım ve yenileme çalışmalarının 1032 yılında tamamlandığı öğrenilir. Böylece erken dönem kilisesinin ancak birkaç onarım ve değişim dönemi geçirdikten ve bir piskoposluk makamına dönüştükten sonra bugünkü İşhan Katedrali görünümünü kazandığı belirlenir.
Oniki ve onüçüncü yüzyıllarda kilisenin batı, kuzey ve güneyine mekânlar eklenmiştir. Tao-Klardjeti’deki beş piskoposluk merkezinden biri, aynı zamanda da önemli bir eğitim ve kültür merkezi olan manastır onyedinci yüzyıla kadar işlevini sürdürmüş, ondokuzuncu yüzyıldaki Osmanlı-Rus savaşları sırasında, katedral Osmanlı ordusu için kışlaya, batı haç kolu da camiye dönüştürülmüştür. Cami 1983 yılındaki depremden sonra terk edilmiş, 1986 yılında da katedral ve yakınındaki şapel kültür varlıkları olarak tescil edilmiştir.” Gürcü Sanatının Ortaçağı (Mine Kadiroğlu – Bülent İşler), 2010,  s. 68-71.

İşhani Manastırı’nın küçük kilisesi (şapel).

Kaynakça:
1. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 30.
2. ^”İşhan Kilisesi – Artvin” Erişim: 28 Ağustos 2019
3. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 76.
4. ^ Tao-Klarceti – Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 76.

Not: Bu yazı ႧႤႧႰႨ ႾႠႰႨ tarafından Vikipedi için kaleme alınmıştır (28 Ağustos 2019).

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

Web sitenizi WordPress.com' da kurun
Başla
%d blogcu bunu beğendi:
search previous next tag category expand menu location phone mail time cart zoom edit close